Bölge kayıt dışı ekonomi ile mücadele ediyor

21/01/2013

Kötü ekonomik koşullar, kayıt dışı çalışan işçi sayısında artışa yol açıyor.

Southeast European Times için Belgrad'dan Katica Djuroviç'in haberi -- 21/01/13

İnşaat gibi mevsimlik işlerde kayıt dışı çalışan işçi sayısı artış gösteriyor. [Katica Djuroviç/SETimes]

Belgrad'da yaşayan 33 yaşındaki Milijana Boziç, yaklaşık 10 senedir barmenlik yapıyor, ama çalıştığı günlerin hiçbiri kayıt altında değil.

Boziç, Sırbistan ve yakın ülkelerde sayılarının yüz binleri bulduğu tahmin edilen kayıt dışı çalışanlardan biri. Ekonominin bu kaçak segmentinin bölge hükümetlerine olan yıllık maliyeti ise milyarlarca avroyu buluyor.

SETimes'a konuşan Boziç, "Bu alanda sözleşmeli iş bulmak çok zor. Bizi kayıtlı çalıştırmak yerine her gün nakit yevmiye vermek işverenime daha ucuza geliyor. Sözleşme yapmayı denedim, ama her zaman söyledikleri şey, benim yerime kayıt dışı çalışmaya razı bir sürü başka insan olduğu. Dolayısıyla bu şekilde çalışmaktan başka seçeneğim yok," dedi.

Kayıt dışı ekonomi, Balkanlar'da kritik bir sorun; bölge ekonomilerinin düzgün şekilde kalkınmasını ve küresel çapta rekabet etmesini engelleyen bir etken. Geçtiğimiz yıl yayınlanan bir Dünya Bankası raporunda, Doğu Avrupa ülkelerinde kayıt dışı ekonominin GSYİH içindeki payının yüzde 17-33 aralığında olduğuna dikkat çekiliyor.

Kayıt dışı işçiler, vergi ödemedikleri ya da maaşları resmi kayıtlara geçmediği için, çoğu zaman ev, araba ya da arsa almak için yeterli gelire sahip olduklarını ispat edemiyor. Ve ne kendileri ne de işverenleri maaş üzerinden vergi ödediğinden, devlet de altyapı, çevre ıslahı ya da gaziler, ihtiyaç sahipleri ve benzeri kesimlere yönelik programlar için ihtiyaç duyduğu vergi gelirinden mahrum kalıyor.

Bölgedeki bir grup STK tarafından kurulan Balkan Saygın İş Ağı, her türlü kayıt dışı işte çalışan kişilerin sayısını araştırıp bu sorunla mücadele ediyor. Gruba göre, kaçak istihdamın Sırbistan'a yıllık maliyeti 1 milyar avro.

Sırbistan'da 10 ay önce Crno na Belo (Beyaz Üstünde Siyah) adlı bir kampanya başlatan grup, bu eğilimden olumsuz etkilenenlere el uzatıp, bu kişilerin haklarını öğrenmelerine ve işverenlerini [yetkili makamlara] bildirmelerine yardımcı oluyor.

Crno na Belo kampanyası mensuplarından Andjelka Markoviç, SETimes'a verdiği demeçte, "Şu anda [Sırbistan'da] kayıt dışı çalışan sayısı 300 bin ile 1 milyon arasında. Bu aslında bir kısırdöngü: vatandaşlar her türlü işe muhtaç; işverenler asgari maliyetle iş yapma çabasında; devlet ise sosyal huzur istiyor. Yani üç taraflı bir anlaşma," dedi.

Boyutları giderek büyüyen kayıt dışı ekonomi, en çok inşaat, nakliye, ticaret, tarım ve iç hizmetler gibi mevsimlik sektörlerde görülüyor. Yüksek işsizlik oranları ve çalışmaktan başka seçeneği olmayan yoksul insanların sayısındaki artış da, koşullardan bağımsız olarak durumu kötüleştiriyor.

Sırbistan Çalışma, İstihdam ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çalışma Denetleme Kurulu Başkanı Draguljub Peuraca, kaçak emek piyasasının Sırbistan ve diğer geçiş süreci ülkelerinde yaygın olarak görülen bir sorun olduğunu kaydetti.

SETimes'ın sorularını yanıtlayan Peuraca, "Vatandaşlar, kayıt dışı çalışma ile mücadele konusunda daha aktif bir rol oynamalı. Çalışanlar, kaçak istihdamı bildirmek için işten atılmayı beklememeli; bunu hâlâ söz konusu işyerinde çalışıyorken yapmalı. Aksi takdirde, çalıştıklarına dair hiçbir kanıt olmadığından, suçlamaları belirleme imkanımız olmuyor," dedi.

Karadağ'da turizm sektörünün yüksek sezonunda açılan mevsimlik işler de kayıt dışı istihdam için adeta cennet. Çalışanların çoğunu, bölgedeki diğer ülkelerden gelen ve Karadağ'da çalışma izni olmayan kişiler oluşturuyor.

Karadağ Serbest Ticaret Birliği tarafından 2008 yılında yapılan ve 178 şirketi kapsayan bir araştırma, yaklaşık 35 bin çalışanın, yani yaklaşık yüzde 22,6'lık bir kesimin kaçak istihdam edildiğini ortaya koydu.

Yunanistan'da da benzer bir tablo söz konusu. Selanik'te bir restoranda hostes olarak çalışan Sırbistan doğumlu 25 yaşındaki Yunan Sonja Maras, maaşının üçte birini nakit olarak alıyor; gerisi ise kayıt altında.

SETimes'a konuşan Maras, "bordrosunda yazan maaşı çok düşük olduğu için kredi alamadığından," yakındı.

Yunanistan'daki durgunluk ülke genelinde işsizliğin artmasına neden olurken, kayıt dışı ekonomi ülkenin GSYİH'si içinde yüzde 24 paya sahip. [AFP]

Reuters'in bir haberine göre, Yunanistan'da iş arayanlar gittikçe çaresizlik içine düştüğü ve nakit sıkıntısı çeken şirketler, devlete ödenecek katkılardan tasarruf etmek istedikleri için gayriresmi çalışanların sayısı artıyor. 2012'nin ilk yarısında Yunanistan Çalışma Denetim Kurulu tarafından yapılan teftişlerde, yaklaşık 30 bin kişinin yüzde 35'inin kayıt dışı çalıştığı anlaşıldı. Avrupa Komisyonu'nun hazırladığı bir raporda ise, ülkedeki ekonomik durgunluğun, 2003-2012 yılları arasında kayıt dışı ekonominin yüzde 4 küçülmesine katkı sağladığı ifade edildi.

Türkiye'de ise Sosyal Güvenlik Kurumu, kaçak istihdamla mücadele için çeşitli girişimlerde bulunuyor. 2008 yılında kabul edilen Sosyal Güvenlik Reformu ile birlikte, kayıt dışı çalışanların oranı yüzde 45,6'den yüzde 37'ye düştü.

SETimes'ye demeç veren TBMM Sağlık, Aile, Çalışma ve Sosyal İşler Komisyonu Başkanvekili Türkan Dağoğlu, "Türkiye, güçlü ve sürdürülebilir bir büyüme ve istihdam elde etmektedir. Kayıt dışı istihdam ile mücadelede büyük yol alınmıştır, ama emek piyasasında yapılacak yeni reformlarla çok daha büyük bir iş gücü resmi sektöre dahil edilerek bu ivme artırılacaktır," dedi.

Bulgaristan Sanayi Derneği Başkan Yardımcısı Kamen Kolev, ülkedeki gayriresmi ekonominin yüzde 30'u aştığını, beyan dışı istihdam oranının ise daha da yüksek olduğunu söyledi.

SETimes'ın sorularını yanıtlayan isimlerden biri de Bulgaristan Bağımsız Sendikalar Konfederasyonu (CITUB) bünyesınindeki Sendika ve Sosyal Araştırma Enstitüsü Başkan Yardımcısı Nadezhda Daskalova idi. Daskalova, "çalışanların, ellerine geçen az miktardaki paranın mümkün olduğunca büyük bir kısmını ellerinde tutmaya çalıştığını ve dolayısıyla işsizlik ya da hastalık gibi olası sosyal riskleri genellikle düşünmediklerini" belirtti.

Bulgaristan'da geçtiğimiz on yılda bireysel işçi sözleşmelerinin kaydı zorunlu hale getirilirken, sosyal güvenlik eşikleri de mecburi kılındı; ayrıca gelir ve kurumsal kâr için düz oranlı vergi uygulamasına geçildi. Kayıt dışı çalışan sayısını azaltmaya yönelik son tedbirlerden biri de, tüm ticari firmalara ait yazar kasaların Milli Gelirler Dairesi sistemine bağlanmasının zorunlu tutulması idi.

Kosova İstatistik Kurumu Ekonomi İstatistiği Bölümü Müdür İlir Berişa, SETimes 'a yaptığı açıklamada, Kosova ekonomisi içindeki kayıt dışılık oranını ölçecek herhangi bir yöntemleri olmadığını ifade etti. Berişa, 2014 ya da 2015 için bu tür bilgilerin toplanmasına yönelik bir proje planlandığını ve fon beklendiğini söyledi.

İlgili Makaleler

Bilgi Yönetimi, Ekonomi ve Bilgi Teknolojisi Dergisi tarafından Nisan 2012 yayınlanan ve Priştine Üniversitesi İktisat Fakültesi öğretim üyeleri Florentina Krasniki ve Rahmiye Topçu tarafından kaleme alınan bir araştırmaya göre, "Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Dünya Bankası'nın tahminleri, Kosova'da istihdamın yarısından fazlasının kayıt dışı olduğunu gösteriyor."

Romanya'da Sayıştay Başkanı Nicolae Vacaroiu geçtiğimiz sene yaptığı bir açıklamada, hayali şirketlere ya da naylon faturalar karşılığında iade edilen KDV'lerin ülkeyi yılda 7 milyar avro civarında zarara uğrattığını söyledi.

Avrupa Komisyonu'nun 2011 yılına dair en son istatistik verilerine göre, Romanya'da kayıt dışı ekonominin hacmi 41 milyon avro olarak değerlendiriliyor, ki bu rakam, ülkenin GSYİH'sinin yüzde 30'unun biraz altında. Komisyonun rakamları çerçevesinde, Romanya, kayıt dışı ekonominin büyümesi bakımından 27 üye ülke arasında ikinci sırada yer alırken, kaçak ekonominin GSYİH içindeki payı yüzde 32'yi aşan Bulgaristan ise birinci sırada.

Bu haber, SETimes Bükreş muhabiri Paul Ciocoiu, Sofya muhabiri Svetla Dimitrova, İstanbul muhabiri Menekşe Tokyay ve Priştine muhabiri Linda Karadaku'nun katkılarıyla hazırlanmıştır.

Bu içerik SETimes.com için hazırlanmıştır.