Rapor: Balkanlar'da medya özgürlüğü konusunda “olumsuz eğilimler”

29/06/2009

Kısa bir süre önce yayınlanan bir rapora göre, geçtiğimiz yıl dünya genelinde bir gerileme içine giren basın özgürlüğü, en büyük gerilemeyi Doğu Avrupa’da yaşadı.

(Dnevnik.bg - 06/05/09; Zaman - 04/05/09; Sofia Echo - 03/05/09; VOA, RFE/RL, SNA, B92, MIA - 02/05/09; Freedom House, AP, CNN - 01/05/09; AFP - 30/04/09)

Freedom House, yıllık medya araştırmasını Mayıs ayında yayınladı. [Freedom House]

Kısa bir süre önce yayınlanan ve temel hızlandırıcı etken olarak ekonomik krize dikkat çeken Freedom House raporuna göre, basın özgürlüğündeki gerileme, 2008’de üst üste yedinci yılını doldurmuş bulunuyor. Freedom House yöneticisi Jennifer Windsor, “Hükümetler ve diğer güç odaklarından gelen baskıların ve küresel ekonomik krizin de etkisiyle, bugün artık gazetecilik mesleği ayakta kalmaya çalışır duruma geldi,” dedi ve şöyle devam etti:

"Basın, demokrasinin ilk savunma noktasıdır ve gazetecilerin, demokrasinin bekçiliğini yapmaları engellendiği takdirde, bu unsurun kırılganlığı demokrasi açısından korkunç sonuçlar doğurur.”

Mayıs ayında yayınlanan bu yılki araştırma kapsamında 195 ülke ve bölge, üç ana kategori başlığı (hukuk, ekonomi ve siyasi ortam) altında toplanmış 23 metodoloji sorusu üzerinden değerlendirmeye tabi tutuldu. Ülkelere 0’dan (en iyi) 100’e (en kötü) kadar bir puan verilerek, “özgür” (1-30 puan), “kısmen özgür” (31-60 puan) ya da “özgür değil” (61-100 puan) şeklinde bir sınıflandırma yapıldı.

Araştırma kapsamındaki 195 ülkenin yaklaşık yüzde 36’sı, diğer bir deyişle 70 ülke “özgür” olarak sınıflandırıldı, ki bu rakam dünya nüfusunun yüzde 17’sine karşılık geliyor. Bu sınıfa dahil olan ülkelerin sayısı geçtiğimiz yıl 72 idi. “Kısmen özgür” olarak sınıflandırılan ülkelerin sayısı 61’e ya da diğer bir deyişle toplam ülkeler içindeki oranı yüzde 31’e yükseldi. Geçtiğimiz yılki araştırmada kısmen özgür sınıfındaki ülkelerin sayısı 59 idi. “Özgür değil” olarak nitelenen ülkelerin sayısı ise, geçen yıla kıyasla 64 (%33) ile aynı kaldı.

2008 yılında Balkan ülkelerindeki dikkate değer puan değişiklikleri olumsuz yönde oldu. Araştırmayı yapan kuruluş, Bosna Hersek (BH), Bulgaristan ve Hırvatistan’daki eğilimlerden bahsederek, dünya genelinde medya özgürlüğündeki en büyük gerilemenin Orta Avrupa/Eski Sovyetler Birliği bölgesinde görüldüğünün altını çizdi.

Raporda, “Bosna Hersek, Bulgaristan ve Hırvatistan gibi bazı Balkan ülkeleri, gazetecilere yönelik artan fiziksel tehdit ve tacizler nedeniyle olumsuz bir eğilim gösterdi”, denildi.

“Bulgaristan ve Hırvatistan’da az sayıda olmakla birlikte bazı medya çalışanları cinayete kurban gitti. Tehdit ve şiddet seviyesinin ise genel olarak üç ülkede de arttığı gözlemlendi.”

Yeraltı dünyasının eski isimlerinden biriyken köşe yazarı olan ve Bulgaristan’daki organize suç örgütleri ile ilgili bir dizi kitap yazan Georgi Stoev, geçtiğimiz yıl Sofya’nın en işlek yerlerinden birinde güpegündüz vurularak öldürülmüştü. Cinayet hâlâ çözülemedi. Geçtiğimiz Eylül ayında Frog News web sitesinin editörü Ognyan Stefanov, öldüresiye dövülmüş ve üç gün komada kalmıştı. Saldırganların hiçbiri tespit edilemedi.

Yeraltı dünyası tarihçisi olarak tanınan Georgi Stoev’in geçtiğimiz yıl Sofya’da yapılan cenazesinde bir kadın Stoev’in resmini taşıyor. [Getty Images]

"Bulgaristan’da geçmişte gazetecilere yönelik işlenen suçların cezasız kalması giderek artan bir endişe yaratıyor...”

Bir diğer önde gelen gözlemci kuruluş da, bu yılın başında yayınladığı bir raporda, araştırmacı gazetecilere yönelik tehdit olaylarına ve ülkedeki medya sektörünün gelen havasına işaret ederek, Bulgaristan’ın iki yıl önce AB’ye girmesinden bu yana, basın özgürlüğünün “ciddi ölçüde kötüye gittiğini” dile getirdi.

Merkezi Paris’te bulunan basın özgürlüğü savunucusu STK Sınırsız Gazeteciler, geçtiğimiz Şubat ayında yayınladığı raporda, “Bulgaristan, güçlü bir komünist rejimden modern bir feodalizme geçiş yaptı, fakat aslında aktörler değişmedi”, denildi.

Geçtiğimiz yıl 33 puan alan Bulgaristan, bu yıl 36 puanla listenin 76. sırasında yer aldı.

Birkaç sıra aşağıda ise, “olumsuz eğilimler” nedeniyle 38 puan alarak 81. sıraya oturan Hırvatistan bulunuyor.

Hırvatistan’ın önde gelen haftalık gazetelerinden Nacional’ın sahibi İvo Pukaniç, Ekim 2008’de Zagrep’te bir arabaya yerleştirilen bombanın patlaması sonucu ölmüştü. Olayda gazetenin pazarlama direktörü Niko Franjiç de hayatını kaybetti. Yürütülen soruşturma sonucunda aralarında Sırp yeraltı dünyası liderlerinden Sreten Jociç’in de aralarında bulunduğu pek çok şüpheli tutuklandı.

Geçtiğimiz yıla göre skorunu 2 puan artıran BH, 47 puanla 98. sırada yer aldı. Raporda, söz konusu artışın “Sırp Cumhuriyeti yetkililerinin, medya kaynakları üzerinde giderek artan bir siyasi baskı oluşturmasından kaynaklandığı” belirtildi.

Bazı Balkan ülkeleri, geçtiğimiz yılki puanlarını korudu. 47 puan alan Makedonya 98., 39 puan alan Sırbistan 83., 44 puan alan Romanya Ekvador, Panama ve Peru’yla birlikte 92., ve 50 puan alan Arnavutluk ise 101. sırada kaldı.

Türkiye ve Karadağ ise az miktarda bir iyileşme kaydederek bir puan geriledi.

Basının “özgür” olduğu iki Balkan ülkesinden biri Kıbrıs Rum Kesimi, diğeri de Yunanistan oldu. [Getty Images]

Toplam 37 puanla Bulgaristan’ın bir puan üzerinde olan Karadağ, küresel sıralamada Botsvana ve Doğu Timor’la birlikte 78. sırayı paylaştı.

Güneydoğu Avrupa’da basının “özgür” olarak sınıflandırıldığı iki ülke Kıbrıs Rum Kesimi ve Yunanistan oldu. Toplam 22 puan alan Kıbrıs Rum Kesimi, listede Avustralya, Dominik, Fransa ve Malta ile birlikte 38. sırada yer aldı.

Geçtiğimiz yıl 27 olan puanı bu yıl toplam 29’a ulaşan Yunanistan, Şili ve Samo ile birlikte 63. sırayı aldı.

2009 Basın Özgürlüğü endeksinin bir numarasında 9 puanla İzlanda bulunuyor. Finlandiya ve Norveç, 10’ar puanla ikinci olurken, ilk 10’un geri kalanını sırasıyla şu Batı Avrupa ülkeleri paylaştı: Danimarka, İsveç, Belçika, Lüksemburg, Andorra, Hollanda ve İsviçre.

Dünya genelinde en kötü puanı alan üç ülke ise yine Türkmenistan, Burma ve Kuzey Kore oldu.

Sekiz sayfalık çalışma, basın özgürlüğü endeksi ve diğer tablo, şema ve analizlerle birlikte, 3 Mayıs Basın Özgürlüğü Gününde yayınlandı. Araştırma kapsamındaki 195 ülkeyle ilgili bireysel araştırmaların ise bu yılın sonunda yayınlanması bekleniyor.