South Stream ve Nabucco rekabeti kızışıyor

01/06/2009

South Stream ve Nabucco doğalgaz boru hattı projelerinin ilermesi amacıyla Mayıs ayında bir takım yeni adımlar atılması, iki proje arasındaki zorlu rekabeti yeni bir aşamaya taşıdı.

(Çeşitli kaynaklar -- 30/04/09 - 26/05/09)

Rus doğalgazının Avrupa'ya tedariği konusunda yaşanan müdahaleler, AB'yi, doğalgaz ithalatı ile ilgili kaynak ve rotaları çeşitlendirmeye yöneltti. [Getty Images]

Avrupa'ya doğalgaz sevkiyatı yapmak üzere tasarlanan South Stream ve Nabucco boru hattı projeleri arasındaki rekabet, her ikisi de Mayıs ayının aynı haftasında duyurulan yeni anlaşmalarla birlikte iyice kızışmaya başladı.

Nabucco hızlanıyor

AB'li üst düzey yetkililer, Azeri, Gürcü ve Türk cumhurbaşkanları ile Mısır petrol bakanı, 8 Mayıs'ta Prag'da gerçekleştirilen bir mini zirvede, Nabucco projesini de kapsayan, AB'nin Güney Koridoru enerji girişimini desteklemek amacıyla bir bildiri imzaladı. Anlaşma çerçevesinde, boru hattının inşaatı hızlandırılarak, 27 uluslu bloğun Rus doğalgazına bağımlılığı azaltılacak.

Plana göre, Türkiye, Bulgaristan, Romanya ve Macaristan'dan geçecek olan 3300 km uzunluğundaki Nabucco boru hattı, tam kapasite ile çalışmaya başladığında, Avrupa'ya yılda 30 milyar metreküp Hazar doğalgazı taşıyacak. 2002 yılında başladığından bu yana pek çok kez ertelenen projenin 2014 yılında tamamlanması bekleniyor.

9 milyon avroluk boru hattını inşa edip işletecek olan konsorsiyumda altı şirket bulunuyor: Avusturyalı OMV, Bulgar Bulgargaz, Macar MOL, Rumen Transgaz, Türk Botaş ve Alman RWE.

Ortaklar arasındaki anlaşmazlıklar ve projenin finansal açıdan ayakta durmasını sağlayacak kaynakları seferber edip edemeyeceği konusundaki belirsizlik gibi çeşitli engellerin, boru hattı projesinin hayata geçirilmesi konusunda uzun süreli gecikmelere yol açtığı düşünülüyor. Prag'da yapılan toplantıda, Türkiye'nin Nabucco doğalgazının yüzde 15'ini kendi iç ihtiyacını karşılamak için kullanma talebinden vazgeçmesiyle birlikte bir önemli engel daha aşılmış oldu. Türkiye ayrıca ülkenin doğu sınırından boru hattına giren doğalgaz üzerinden "vergi" almakta da ısrar ediyor.

AB'nin Enerjiden Sorumlu Komisyon Üyesi Andris Piebalgs, İngiliz Guardian gazetesine yaptığı açıklamada, "Maliyete dayalı geçiş üzerinde anlaştık. Sonuca ulaşmaya çok yakınız", dedi.

Prag bildirisine göre, Türkiye ve AB, Nabucco konusunda hükümetlerarası bir anlaşma imzalanmasına ilişkin görüşmeleri "en kısa sürede" tamamlayarak, Haziran ayı sonunda Ankara'da imza atılmasına karar verdi.

South Stream Rusya'nın etkisi altında

Kazak, Türkmen ve Özbek yetkililer nihai bidiriyi imzalamayı reddetti. BBC'nin diplomatik kaynaklardan edindiği bilgiye göre, yetkililerin bu hareketinin arkasında, South Stream boru hattı projesini destekleyen Rusya'nın baskısı yatıyor.

Avrupa halihazırda Rusya'dan yılda 150 milyar metreküp doğalgaz ithal ediyor, ki bu rakam, toplam ihtiyacının dörtte birine karşılık geliyor. Rusya'dan ithal edilen doğalgazın yüzde sekseni ise, Ukrayna'daki Sovyet döneminden kalma boru hatları üzerinden naklediliyor.

Avrupa Komisyonu Başkanı Jose Manuel Barroso (solda), 8 Mayıs'ta Nabucco boru hattı anlaşması planının imzalanmasının ardından Türk Cumhurbaşkanı Abdullah Gül (sağda) ve Azeri Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'e belgeleri gösteriyor. [Getty Images]

Doğalgaz tedariği, Ocak ayında Kiev ile Moskova arasında yaşanan fiyat anlaşmazlığı nedeniyle ciddi kesintilere uğramış, hatta krizden etkilenen 20 Avrupa ülkesinden bazılarında tamamen durmuştu.

Tedarikte yaşanan bu müdahalelerden usanan AB, Rusya'ya olan bağımlılığını azaltmak için, doğalgaz ithalatı ile ilgili kaynak ve rotaları çeşitlendirmeye yönelik çabalarını hızlandırdı. Nabucco ile Güney Koridoru girişimi kapsamında yer alan -- ve her ikisi de Rusya ve Ukrayna'ya uğramadan geçen -- diğer iki doğalgaz boru hattı projesi, bloğun öncelikli projeler listesine dahil edildi.

Moskova, -- Rus doğalgazının Avrupa'ya ihracı için yeni bir rota olan -- Kremlin destekli South Stream boru hattının da AB'nin çeşitlendirme stratejisine dahil edilmesini istiyor..

15 Mayıs'ta Karadeniz kıyısındaki tatil kenti Soçi'de yapılan bir toplantıda, Rus doğalgaz devi Gazprom, projenin hızlandırılması için dört ortak ülkenin önde gelen enerji şirketleri ile anlaşmalar imzaladı. Boru hattının inşasına yönelik olarak kurulan ortak girişimin bir diğer eş ortağı olan İtalyan Eni şirketi ile yapılan anlaşmaya göre, South Stream'in başlangıçta yıllık 31 milyar metreküp olarak planlanan kapasitesi, 63 milyar metreküpe çıkarıldı.

Söz konusu hamle, AB'nin Rus doğalgazına bağımlılığı konusundaki endişelerin artmasına neden oldu.

Bulgar Energy Holding, Yunan doğalgaz şirketi DESFA ve Sırp Srbijagas ile ayrı ayrı imzalanan anlaşmalarda, boru hattının ilgili ülkelerden geçen bölümlerinin inşasına ilişkin fizibilite çalışmaları yapmak üzere ortak girişimler kurulması öngörülüyor.

South Stream boru hattının 900 km'lik bir bölümünün Karadeniz'in altından geçerek Bulgaristan'a bağlanması ve burada -- güneyden Yunanistan üzerinden İtalya'ya ve kuzeyden Sırbistan ve Macaristan üzerinden muhtemelen Avusturya'ya bağlanmak üzere -- iki kola ayrılması planlanıyor.

Raporlara göre, Slovenya'nın projeye dahil olmasına ilişkin görüşmelerde son aşamaya gelindi ve Haziran ayında bir anlaşma imzalanması bekleniyor.

Doğalgaz savaşı

Soçi'de anlaşmaların imzalandığı gün, Gazprom Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Aleksander Medvedev, şirketinin, Nabucco projesine ayrılan, Azerbaycan'daki Şahdeniz 2 sahasından çıkan doğalgazın tamamını satın almaya hazır olduğunu söyledi.

Rus Moskova News gazetesinin haberine göre, finans şirketi Otkritie'nin petrol ve doğalgaz konusundaki kıdemli analistlerinden Natalya Milchakova, "Gazprom'un söz konusu doğalgazı satın almak istemesindeki amacın, Avrupa'ya sorunsuz bir şekilde doğalgaz ihraç edebilmek olduğuna inanıyoruz. Fakat yine de, Gazprom'un büyük ortağı olarak hükümetin, potansiyel rakip proje Nabucco'yu dengelemek amacıyla böyle bir karar almaya zorlayabileceği olasılığını da gözardı etmiyoruz", dedi.

Gazprom Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Aleksander Medvedev, şirketinin, Nabucco projesine ayrılan, Azerbaycan'daki Şahdeniz 2 sahasından çıkan doğalgazın tamamını satın almaya hazır olduğunu söyledi. [Getty Images]

17 Mayıs'ta OMV ve MOL, Birleşik Arap Emirliklerinden (BAE) Dana Gas ve Crescent Petroleum şirketleri ile birlikte, Irak'ın Kürt bölgesinde bulunan iki sahadan doğalgaz çıkararak Nabucco boru hattını doldurmalarına olanak sağlayacak, 5,9 milyar avroluk bir projeye gireceklerini duyurdu.

OMV'ye göre, her iki sahada yapılacak doğalgaz üretimi, önümüzdeki altı yıl içinde günlük 3 milyar metreküpe çıkabilir.

Avusturyalı şirket, yaptığı bir açıklamada, "Bu üretim miktarları, ilk başta bir yandan yerli sanayinin ihtiyaçlarını karşılarken, diğer yandan da yapılması planlanan Nabucco boru hattı üzerinden başta Türkiye ve Avrupa olmak üzere çeşitli noktalara ciddi ölçekte ihracat yapılmasına olanak tanıyacaktır", sözlerine yer verdi.

Fakat bu iyimser tablo, Bağdat'ın söz konusu planı hemen reddetmesi nedeniyle uzun ömürlü olamadı.

Irak Petrol Bakanı Hüseyin El Şehristani, 18 Mayıs'ta yaptığı açıklamada, "Merkezi hükümetin ve Irak petrol bakanlığının onayı olmadan taraflardan hiçbirinin bölgeden doğalgaz ihraç etmesine izin vermeyeceğiz", dedi.

Macar basınında yer alan haberlere göre, anlaşma çerçevesinde BAE merkezli iki şirketin her biri, şu anda MOL'nin yüzde 3 hissesini elinde bulunduruyor.

Fakat Rusya'nın Avrupa enerji piyasasına gizlice sızma girişimleriyle ilgili endişeleri alevlendiren asıl şey başka bir haber oldu.

Kısa bir süre önce yayınlana raporlar, Rusya'nın en büyük beşinci şirketi olan petrol ve doğalgaz üreticisi Surgutneftgas'ın, Mart ayı sonunda hızlı bir hamle ile MOL'nin en büyük hissedarı konumuna geldiğini ortaya koydu. Surgutneftgas, Orta Avrupa enerji pazarındaki en büyük ikinci oyuncu olan -- Macar MOL şirketinde, OMV'nin sahip olduğu yüzde 21,2'lik hissenin tamamını, 1,4 milyar avro gibi rekor bir bedelle satın aldı.

Bir başka Macar enerji şirketi de yine şeffaf olmayan yöntemlerle el değiştirdi. Macar doğalgaz pazarının en az yüzde 20'sinin elinde bulunduran doğalgaz dağıtım şirketi Emfesz'in sahibi Ukraynalı iş adamı Dmytro Firtash, 28 Nisan'da şirketinin RosGas AG'ye devredildiğini öğrendi.

Rus Vedomosti gazetesinin enerji uzmanı İrina Reznik, 7 Mayıs tarihli makalesinde, RosGas'ın, Bulgaristan merkezli bir aracı şirket olan doğalgaz dağıtıcısı Overgas Inc. tarafından kontrol edileceğini yazmıştı. Gazprom'un, söz konusu Bulgar şirketindeki hissesi yüzde 0,49 iken, ihracat kolu Gazprom Export'un aynı şirkette yüzde 49,51 hissesi bulunuyor. Overgas Inc. yönetim kurulunun başında ise, Gazprom Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı ve Gazprom Export Yönetim Kurulu Başkanı Alexander Medvedev var.

13 Mayıs tarihli bir New York Times haberine göre, Varşova'daki Doğu Araştırmaları Merkezinden Agata Loskot-Strachota, "Rusya'nın enerji sektöründeki payını artırmaya devam ettiği Avrupa'nın bu bölgesinde herşey belirsiz. Sektörde şeffaflık sağlanamadığı müddetçe AB'nin etkin bir enerji güvenliği politikasına sahip olması mümkün görünmüyor", dedi.