Bulgaristan ve Romanya’da kayıtdışı ekonominin boyutları hâlâ büyük

25/08/2008

Analizciler, Bulgar ve Rumen karar mercilerinin, ülkelerinde daha fazla kişiyi kayıtlı ekonomiye katılmaya teşvik edecek önlemler almalarını istiyor.

(Dnevnik, Mediapool - 30/07/08; Sofia Echo, Dnevnik, Mediapool, Demokrasi Araştırmaları Merkezi - 27/05/08; Romanya’da Kayıtdışı İşsizlik Raporu, AGİT, Temmuz 2008)

Bulgaristan Devlet İstatistik Enstitüsüne göre ülkede yaklaşık 200 bin kişi inşaat sektöründe çalışıyor. [Getty Images]

AB’nin en yeni iki üyesi olan Bulgaristan ve Romanya’da kayıtdışı ekonomi hâlâ oldukça yaygın. Analizcilere göre kayıt dışı faaliyetlere en açık sektörler arasında inşaat ve turizm yer alıyor.

Bulgaristan Devlet İstatistik Enstitüsüne (DİE) göre ülkede yaklaşık 200 kişi inşaat sektöründe çalışıyor. Sektördeki resmi ortamala aylık 211 avro. Fakat Sofya’daki Açık Toplum Enstitüsünde görev yapan kıdemli ekonomist Georgi Angelov, bu rakamın son derece yanıltıcı olduğu konusunda ısrar ediyor. Ülkede hiçbir inşaat işçisinin 500 avrodan düşük maaş almadığını belirten Angelov, bu şekilde vergi ve sosyal güvenlik sistemlerinin yılda 665 milyon avro kaybettiklerini söylüyor.

Angelov’a göre, 100 binden fazla kişinin istihdam edildiği otel ve restoran işletmeciliği sektöründe de durum aynı. Angelov, sektörde 2008 yılının ilk çeyreğine ait net aylık maaş ortalaması olarak açıklanan resmi rakam olan 161 avroya hiçbir garson ya da otel hizmetlisinin çalışmayacağını söylüyor. Bu da sektörün gizli gelirlerinin yılda en az 250 milyon avroyu bulduğu anlamına geliyor.

Öte yandan bu yılın başında Demokrasi Araştırmaları Merkezi (DAM) tarafından yayınlanan bir politika özetinde, tarım ve – özellikle de onarım, özel eğitim ve sağlık alanlarında olmak üzere – hizmet sektörleri, gayri resmi faaliyetlerin yaşandığı sektörler olarak geçiyor. Sofya merkezli düşünce kuruluşu, “Araştırmalar; üretim sektöründe, özellikle de (alkol ve sigara üretimi ve akaryakıt sektörleri gibi) tüketim ürünlerinde, tekstil sektöründe ve ulaşımda da ciddi düzeyde kayıt dışılık söz konusu olduğunu gösteriyor”, diyor.

Grup, son yıllarda Bulgar yetkililerin aldığı bazı önlemlerin bu yasadışı ekonomik faaliyetlerin payının azaltılmasına yardımcı olmasına rağmen, sorunun, yatırım ve büyümenin önünde önemli bir engel teşkil etmeye devam ettiğini söylüyor.

Maliye Bakanı Plamen Oresharski, Mayıs ayı sonunda DAM tarafından düzenlenen, kayıt dışı ekonomi konulu bir toplantının katılımcılarına, vergi ve sosyal güvenlik reformlarının amacının, şirketlerin gelirlerini düşük göstermelerini ve vergi ve sosyal güvenlikle ilgili yükümlülüklerinden kaçmalarını engellemek olduğunu söyledi.

Bu reformlar kapsamında kurumlar vergisi yüzde 10’a indirilirken, sosyal güvenlik giderleri de yüzde 43’ten yüzde 30’un biraz üzerine geriledi.

AGİT’in Temmuz ayında yayınladığı Romanya’da gayri resmi işsizlik konulu rapora göre, Bulgaristan’da 2002-2003 yıllarında kayıt dışı ekonominin GSYİH içindeki payı yüzde 40 civarında idi.

Uzmanlar, otel ve restoranların gizli gelirlerinin yılda en az 250 milyon avroyu bulduğunu söylüyor. [AFP]

DAM’ye göre, Bulgar hükümetinin son yıllarda gerçekleştirdiği vergi ve sosyal güvenlik reformları, kayıt dışı ekonominin payının yaklaşık yüzde 30 oranında azaltılmasına yardımcı olurken, 2006’da son beş yılın en düşük seviyesine ulaştı. Fakat ülkenin AB’ye katılımını takip eden ilk yılda hem kayıt dışı ekonominin payı yeniden artmaya başladı, hem de kayıt dışı faaliyetler yön değiştirdi ve kayıt dışı çalışmalar yerini kayıt dışı ciroya bıraktı.

Bulgar analizcilere göre ülkede gayri resmi ekonominin mevcut büyüklüğü, GSYİH’nin yüzde 20'si ile yüzde 35'i arasında bir seviyede. Bazı sektörlerde, yapılan işlemlerin gerçek değerinin yarısından fazlasının kayıt altına alınmadığı belirtiliyor.

DAM raporunda, “Bulgaristan’da kayıt dışı ekonominin boyut ve kapsamının daraltılmasının önündeki en önemli zorluk, hukuk devletinin güçlendirilmesi ve yasaların uygulanmasıdır. Bu bağlamda belki de en önemli sınav, üst düzey devlet yetkilileri ile kayıt dışı faaliyetlerde bulunan şirketler arasındaki yasa dışı bağlantıların kesilmesi; özellikle de tüketim vergileri ve kamu ihalelerinin yoğun olduğu alkol ve sigara üretimi, inşaat ve altyapı, enerji, v.b. sektörlerdeki şebekelerin bozulmasıdır", deniliyor.

AGİT raporu, gayri resmi faaliyetlerin, Bulgaristan’da olduğu gibi, daha çok inşaat, otel ve restoran sektörlerinde yoğunlaştığını gösteriyor. Kayıt dışı faaliyetlerin görüldüğü diğer sektörler arasında ise perakende ticaret, ulaşım, bakım ve onarım hizmetleri, tarım, sağlık ve eğitim bulunuyor.

Araştırma ayrıca 2002-2003 yıllarında ülkedeki kayıt dışı ekonominin boyutunun, aynı dönemde Bulgaristan’daki kayıt dışı ekonomiden biraz daha küçük olduğunu ve GSYİH içindeki payının yüzde 37 olduğunu da gösteriyor – ki bu rakam Hırvatistan, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Litvanya, Polonya ve Slovak Cumhuriyetindeki kayıt dışılık seviyesinin oldukça üzerinde.

Romanya ve Bulgaristan’daki gayri resmi istihdam seviyesini “oldukça yüksek” olarak nitelendiren 83 sayfalık raporda, Romanya'nın kayıt dışı çalışma bakımından Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri arasında en üst sırada olduğu ve onu Bulgaristan’ın izlediği belirtiliyor.

AGİT raporuna göre, sözleşmesiz işçi oranının en yüksek olduğu sektörler toptan ve perakende ticaret sektörleri. Söz konusu sektörlerde sözleşmesiz çalışma oranı yüzde 22'yi buluyor. Bu sektörleri, sırasıyla yüzde 21 ve yüzde 15 ile üretim ve inşaat sektörleri izliyor. Tarım ve kamu idaresinde bu oran yüzde 10’un altında kalıyor.

AGİT’e göre, katı iş yasaları ve fazlasıyla uzun idari prosedürler de işverenleri, çalışanlarını kayıt altına almamaya yöneltiyor. [Arşiv]

Paris merkezli, 30 uluslu kuruluş, “Gayri resmi istihdam, tek başına ya da başka faaliyetlerle birlikte, başka kaynaklardan gelir elde edilmesine olanak sağladığından, pek çok aile için önemli bir geçim stratejisidir. Yine de bu strateji, sağlık sigortası ve emeklilik hakkından mahrum kalma, işsizlik ve belirsizlik gibi potansiyel riskler taşımaktadır", diyor.

İşverenlerin şirketlerini ya da çalışanlarını kayıt altına almamalarının ya da çalışanların kazançlarının bir kısmını ya da tamamını beyan etmemelerinin temel sebebinin yüksek vergiler olduğu belirtiliyor. AGİT’e göre insanları kayıt dışılığa iten diğer etkenler arasında kamu kurumlarına duyulan güvensizlik, devletin rolünün olumsuz bir şekilde algılanması ve sosyal güvenliğin sağladığı faydaların yeterince anlaşılmaması yer alıyor.

Romanya’daki girişimciler, sık sık resmi yollar yerine gayri resmi yöntemlere başvurmalarına neden olan unsurlar arasında idari prosedürlerin getirdiği yükleri, katı ve karmaşık düzenlemeleri ve fazlasıyla uzun süren ticari sicil kaydı sürecini de sayıyorlar.

İşverenleri, kayıt dışı istihdama yönelten sebepler yüksek bordro vergileri ve sosyal güvenlik katkıları olarak sıralanıyor. AGİT’e göre, katı işgücü yasaları ve fazlasıyla uzun idari prosedürler de işverenleri, çalışanlarını kayıt altına almamaya yöneltiyor.

Raporda, Romanya’nın sabit vergi oranı, iş yasasında reform, daha yüksek asgari ücret ve kayıt dışı istihdama karşı ulusal kampanyalar gibi çeşitli adımlarla, kayıt dışı ekonominin payının azaltılması yönünde ciddi bir çaba gösterdiği, fakat yine de bu önlemlerin yeterli olmadığı belirtiliyor.

AGİT, “Kayıt dışı istihdam sorunu, Romanya hükümeti için büyük önem taşıyor”, diyor.