Rimsko nasleđe na Balkanu: Vlasi

09/05/2005

Vlasi, za koje se veruje da su potomci Rimljana na Balkanu, žive u mnogim delovima Balkana i istočne Evrope. Mada su u prošlosti vlaške zajednice cvetale, nemirna istorija Balkana rasejala ih je i izolovala, a njihov identitet kao posebne etničke grupe postao je slabiji.

Marijan Tutui za Southeast European Times iz Bukurešta – 09/05/05

[Arhivski snimak]

Ove godine se obeležava stogodišnjica carske uredbe koju je izdao otomanski sultan Abdul Hamid II, a kojom su Vlasima prvi put pružena kolektivna prava. Omogućeno im je da koriste svoj jezik u crkvama i školama, kao i da biraju sopstvene lokalne odbornike. Tako su mogli da osnivaju škole, crkve i druge nacionalne ustanove. Između 1908. i 1913. godine imali su i jednog poslanika, senatora i ministra u otomanskom parlamentu. Drugog maja Vlasi širom jugoistočne Evrope proslavili su svoj međunarodni dan.

S obzirom da su tradicionalno pastirski narod, potraga za boljim pašnjacima vodila ih je preko Balkana i istočne Evrope, pa se Vlasi mogu naći i čak u severnijim područjima kao što je Poljska. Njihova posvećenost pastirskom načinu života često ih je ostavljala podalje od žestokih etničkih sukoba koji su vekovima harali Balkanom i mirno koegzistiraju sa većinskim stanovništvom gde god se nalazili. Međutim, oni su se istovremeno borili da očuvaju sopstveni identitet.

Poreklo Vlaha, kao i jezički srodnih Rumuna, ostaje zagonetka. Neki smatraju da su oba naroda potomci starih Rimljana na Balkanu, dok drugi tvrde da potiču od romaniziranih kolonista. Rumunska kultura bila je pod uticajem Slovena, dok se kod Vlaha, koji su poreklom sa područja južno od Dunava, pokazuje uticaj Vizantije i Grčke.

Vlaški plesači iz perioda oko 1905. godine. [Ljubaznošću Marijana Tutuija]

Istoričari ih zovu Makedo-Rumuni, a oni sami koriste ime Arumuni. Među lingvistima postoji konsenzus da su vlaški i rumunski verzije istog jezika zasnovanog na latinskom (još jedna verzija, dalmatinski, izumro je 1898. godine, dok istro-rumunski govori nekoliko hiljada ljudi u Hrvatskoj). Toponimi, kao što je planina Durmitor u Crnoj Gori, svedoče o kontinuiranom prisustvu stanovnika koji govore latinski u regionu Dunava i planinskim oblastima.

Ime «Vlah» izvedeno je iz gotskog i originalno je značilo «stranac», a kasnije «onaj koji se izražava na latinskom». Nemačka plemena koristila su naziv «Velš» za rimsko stanovništvo na području koje je kasnije nazvano Vels, dok su Rimljani u južnoj Belgiji dobili naziv Valoni. Mađari i danas zovu Italiju «Olasag», ili «Zemlja Olaha» -- što je njihova verzija tog izraza. Tokom Vizantijskog carstva beleži se nekoliko vlaških teritorija, ali su se one retko pretvarale u snažne države. Najveći uspeh Vlaha dogodio se tokom dinastije Asan (1185-1258), kada su uspostavili drugo Bugarsko carstvo ili bugarsko-vlašku državu.

Pred kraj 18. veka vlaški grad Moskopole (Voskopoje) u Albaniji ponosio se sa svoje 22 crkve, akademijom, štamparijom, i stanovništvom od oko 60.000. U to vreme su objavljeni i prvi vlaški rečnici, gramatike i bukvari. Međutim, 1788. godine Ali Paša Tepelena uništio je ovaj napredni vlaški grad.

Do sredine 19. veka vlaške zajednice uspostavile su svoje škole i crkve i uživale podršku vlasti. Pad Otomanskog carstva koji je usledio doveo je do podele njegovih teritorija na nezavisne države, koje su se razlikovale u pogledu tretmana vlaškog stanovništva. Između 1925. i 1932. godine došlo je do organizovane masovne migracije Vlaha u Rumuniju, koja je uključivala između 4.946 i 6.553 porodica. Komunistički režimi koji su kasnije došli na vlast širom Balkana zatvorili su sve vlaške škole i ustanove. Generalno gledano, Vlasi su bili u nepovoljnom položaju u vreme uspona nacionalizma.

Vlasi u periodu oko 1903. godine. [Ljubaznošću Marijana Tutuija]

Novoformirane države najčešće su težile kulturnom homogenitetu, a rasejane zajednice vlaških pastira i trgovaca nisu bile dovoljno kohezivne kao grupacija da bi očuvale svoj identitet. Pored toga, ponovnim iscrtavanjem granica postojeće zajednice su podeljene i izolovane. Iako nekada mnogobrojna zajednica na Balkanu, popisi stanovništva pokazuju da oni danas predstavljaju manje od 1 procenta stanovništva.

Uprkos tome, Vlasi su igrali značajnu ulogu u nekim ključnim događajima na Balkanu tokom 20. veka. Tokom Ilindenskog ustanka 1903. godine u Kruševu (gde je 4.000 Vlaha činilo dve trećine stanovništva), u Makedoniji, formirana je multinacionalna vlada. Troje ministara bili su Vlasi, kao i lokalni vojni lider Pitu Guli (1845-1903), koga mnogi poštuju kao makedonskog nacionalnog heroja. Makedonci i danas Kruševsku Republiku smatraju modelom međuetničke saradnje.

Njihova pozicija kao posebne grupe danas je slaba u mnogim delovima Balkana. U Grčkoj ih uglavnom smatraju Grcima -- koji igrom slučaja govore jezikom koji je srodan sa latinskim. Makedonija je jedina država u kojoj Vlasi imaju redovan program na nacionalnoj TV. Pokušaji u Makedoniji i Albaniji da se vlaški jezik promoviše kroz predavanja na univerzitetu u početku su dočekana sa entuzijazmom, ali polet nije održan. Rumunija je izdvojila brojne univerzitetske stipendije za Vlahe, a od pada Čaušeskuovog režima lokalni Vlasi su u mogućnosti da se organizuju i promovišu svoj jezik i tradiciju. Međutim, mnogi Vlasi u sve većoj meri ne poznaju dovoljno dobro svoj dijalekat i nisu u poziciji da ostvaruju svoja kolektivna prava.

Mada međunarodna svest o Vlasima kao etničkoj grupi možda nije rasprostranjena, mnogi ljudi vlaškog porekla stekli su svetsku slavu. Među njima su porodica juvelira Bulgari, fudbalske zvezde Georgi Hadži i Ilija Najdovski, filmski režiseri Dan Pita i Ljubiša Georgievski, dramski pisac Branislav Nušić, pioniri balkanskog filma Milton i Jenaš Manaki, i Evangelie Zapa koji je pomogao osnivanje moderne Olimpijade.