Më tepër se një krizë financiare

29/09/2008

Diçka e ngjashme me një "stuhi perfekte" është duke ndodhur, duke shfaqur difekte të drejtimit dhe rregullatorit nëpërmjet një varietet frontesh, shkruan anëtari i parlamentit evropian dhe ish ministri rumun i financave Daniel Dajanu.

Nga Daniel Daianu për Southeast European Times – 29/09/08

Ndërsa kriza aktuale shpaloset, është bërë e qartë se po konfrontohemi me një ngjarje me ndikim afat-gjatë. [Getty Images]

Nuk është për mungesë paralajmërimi. Për vite, ekspertët në financë dhe ekomomi kanë thënë se sistemi global financiar ndeshet me kërcënime potenciale katastrofike. Aleksander Lafalusi, për shembull, këshilloi kundër përdorimit të derivateve që zgjerojnë paqëndrushmërinë dhe rritin rreziqet sistematike kundër rënies prapa në tregjet globale. Në një intervistë në 2003 me BBC, Warren Buffet i quajti produktet sintetike "armë financiare të shkatërrimit në masë". Të tjerë nënvleftësuan ngritjen e "tregtisë së stilit kazino".

Parashikimet tani janë vërtetuar. Ndërsa kriza aktuale shpaloset, është bërë e qartë se ne po konfrontohemi me një ngjarje me ndikim afat-gjatë. Për shkak të natyrës së ndërthurur të tregut botëror, ndërkohë, efektet nuk kufizohen në ndonjë vend apo hemisferë. Drejtpërsëdrejti apo tërthorazi, ato na prekin të gjithë ne.

Ekonomitë evropiane juglindore si shumë të tjera ekonomi në ngritje e tranzicionale, janë izoluar pjesërisht nga mungesa tamam e zhvillimit në tregjet e tyre financiare. Si për ironi, tregjet e tyre më pak të sofistikuar u dhanë atyre më pak ekspozim në rrënimin e subprajmeve (pagesat e huave për kreditorë me mungesë aftësie paguese) që ka përfshirë ato më të avancuarat. Megjithatë, këto ekonomi gjithashtu nuk mund t'i shpëtojnë efekteve të një ngadalësimi ekonomik mbarëbotëror, rritjes së kostos së kreditit dhe një uljeje oreksi për marrjen në sy të rreziqeve.

Dimensioni global i krizës financiare është ndoshta shenjë e cilësisë së saj. Në të kaluarën, të tilla kriza prireshin të qenë më të lokalizuara dhe përballoheshin më lehtë. Dallimi këtë herë ka qenë në përhapjen e shpejtë të novacionit të dendur financiar, veçanërisht, mënyrat e prejardhjes dhe shpërndarjes që janë udhëhequr nga bankat kryesore. Ato lejuan që risku të përhapet në një shkallë të madhe, në dëm të transparencës.

Si pasojë, dalja e sistemit bankar në hije, kryesisht të parregullt dhe që i mungon mbikqyrja e duhur, shkaktoi më tepër patejdukshmëri në tregjet finaciare dhe theksoi rreziqet sistematike. Besimi në fuqinë "vetë-shëruese" të tregjeve nuk dha rezultatet që disa prisnin.

Warren Buffet ka thënë se prodhimet sintetike janë "armë financiare të shkatërrimit në masë". [Getty Images]

Sigurimi i huave të shtëpive ka shpërndarë risqet finaciare rrotull ekonomisë në një mënyrë të tillë që ekspozimi i bankave ndaj kredive të tyre të këqia është bërë, sa për emër, minimal. Por ripaketimi i huave në detyrime huaje komplekse të kolaterizuara e ka bërë të vështirë të përcaktohet se kush e mban atë. Ironikisht, novacioni financiar që u projektua për të pakësuar rrezikun në nivelin individual apo mikro, përfundoi në acarimin e tij në nivelin makro, duke rritur kësisoj rrezikun sistematik. Për më tepër, kjo risi ka favorizuar tregtinë spekulative.

Si çdo krizë, kjo paraqet një sërë mësimesh të mësuara dhe listë detyrash për politikëbërësit. Dy nga sfidat më të rëndësishme përpara lidhen me transparencën dhe likuiditetin. Do të ketë gjithashtu presion tani për të vendosur përgjegjshmëri më të madhe. Siç janë punët tani, bankat qendrore dhe FMN priren të ofrojnë gratis procedura shpëtimi (bailout). Institucionet finanaciare mund të jenë më të prirura të disiplinojnë sjelljen e tyre në qoftë se ndeshen me ndëshkime monetare. Për shembull, mund të futen masa të posaçme që kanë për qëllim pengimin e spekullimit.

Në shumë mënyra, rrugët tradicionale të vlerësimit të riskut kanë dalë jashtë përdorimit. Kompleksiteti i instrumenteve të tregut të sotëm financiar i bën modelet të pabesueshëm. Modelet sasiore përdorur për të modeluar vendimet e investimit dhe vlerësimin e riskut në tregjet financiare kanë pandashmërisht në vetvete një cen konceptual. Risku nuk mund të reduktohet në pak shifra, kështu që duhet një përshkrim më tërësor. Siç del nga argumentet, detyra më e rëndë që ndeshin politikëbërësit është të ndeshen me objektin për rreziqe më të larta sistematike kur novacioni financiar është intensiv.

Praktikat rregullatore kanë treguar gjithashtu të jenë prapa kohe. Sistemi i tanishëm punon ende me kushtin që institucionet bankare dhe tregjet e siguracioneve janë dy kafshë të ndryshme. Por ky kusht është me zorr i realizueshëm sot. Për më tepër, nuk i është kushtuar ende vëmendja e duhur rregullimit të sistemit bankar në hije. Ekziston një nevojë për një kuadër të përmirësuar rregullator, një i tillë i cili do të rregullonte institucionet e interesuara si një të tërë.

Edhe ekonomitë e nënzhvilluara të Evropës Juglindore nuk mund t'i shpëtojnë krizës së kreditit. [Dosje]

Kuadri rregullator Basel II u hartua për të penguar të ndodhnin krizat. Ky i tanishmi ka shfaqur të meta në modelin e tij, duke theksuar nevojën e mundshme për instrumente të kontrollit kundër-periodik, për një mekanizëm që lidh kërkesat e kapitalit ndaj normës së ndryshimit në huanë bankare dhe çmimet e vlerave dhe për pengesat në përdorimin e parave të marra hua.

Paketat e kompensimit ka gjasa të vijnë nën shqyrtim. Nxitjet e menazherëve për të arritur tregues të ecurisë afat-shkurtër nuk janë gjithmonë të pajtueshme me planet e zgjerimit afat-gjatë të një kompanie. Presioni për të dhënë rezultate afat-shkurtra mund të japë mundim afat-gjatë. Skemat e kompensimit mund të revizionohen në mënyrë të tillë që marrja në sy e riskut nuk shpërblehet në dëm të maturisë.

Veprimtaria e agjensive të normimit gjithashtu është për të ardhur nën shqyrtim. Konfliktet e interesave, besimi i verbër në modelet sasiore dhe vëmendja e pamjaftueshme ndaj rreziqeve sistematike janë disa nga çështjet këtu.

Bashkërendimi në rritje midis organizmave kombëtarë të mbikqyrjes dhe rregullimit, duhet të zgjerohet. Por problemi nuk mund të ndreqet vetëm në një nivel kombëtar; tregjet globale financiare kërkojnë një mënyrë globale. Kërkohet bashkëpunimi trans-nacional me qëllim që të kufizohen efektet shkatërruese financiare në sistemin botëror financiar dhe mbi ekonomitë reale. E fundit por jo më pak pa vlerë, agonia e tanishme tregon rreziqet e politikës fondamentaliste dhe nevojën për më tepër pragmatizëm, veçanërisht kur kemi të bëjmë me jetë reale.