Се потешко е да се најде сладок дом

12/11/2007

Било да се работи за Загреб, Тирана, Атина или Софија побарувачката за станови расте, но не толку брзо како цените.

Од Наташа Радиќ за Southeast European Times во Загреб – 12/11/07

На хрватското крајбрежје, становите се продаваат по цени кои се приближни на оние на француската ривиера. [Getty Images]

Купувањето стан или куќа стана еден од важните проблеми на младата генерација во Југоисточна Европа. Цените на недвижниот имот се високи, достигнувајќи ги оние во западните центри, додека пак просечните плати се многу пониски.

За многумина, банкарските кредити се единствена можност. Но, работниците помлади од 35 години имаат помала кредитна способност, па и оваа можност е попречена. На крајот остануваат да живеат со своите родители или купуваат евтини станови во поодалечените предградија со што се принудени секојдневно да поминуваат долг пат до работа, како и да поминуваат помалку време со нивните семејства.

Луѓето во бившите комунистички земји се сеќаваат на едно време кога становите ги обезбедуваше државата. Становите не беа ниту луксузни ниту пак добро опремени, но беа бесплатни. Денес, купувањето стан или куќа претставува трошок број еден за просечното семејство.

Со зголемувањето на цените и потрошувачката, регионот доживува огромен градежен бум. Насекаде можат да бидат забележани кранови и тешки машини, а новите згради никнуваат речиси преку ноќ во сите големи градови. Истовремено, аналитичарите предупредуваат дека просечната цена на еден метар квадратен во Загреб -- над 2000 евра во сите зони на градот -- е вештачки надуена.

На крајбрежјето -- особено околу Дубровник -- старите станови сега се продаваат по цени приближни на оние на француската ривиера. Дивата градба стана сериозен проблем, а голем процент од новоизградените објекти немаат дозволи. Нивните купувачи не само што плаќаат огромно богатство -- и земаат огромни кредити -- туку и ризикуваат да го изгубат својот имот доколку постане предмет на разгледување на надлежните органи.

Цените растат и во Србија, но таму побарувачката на пазарот е мала. Цените за метар квадратен во Белград се движат од 1000 евра во поодалечените преградија, а во елитните области можат да достигнат и до 2500 евра.

Во Албанија, се повеќе луѓе се одлучуваат за купување наместо за изнајмување на станови. [Getty Images]

Но, со просечна месечна плата од само 300 евра повеќето Срби едноставно не размислуваат за купување на недвижен имот. И покрај тоа што кириите -- месечно 250 евра во Белград -- го голтаат поголемиот дел од една плата, повеќето луѓе немаат избор. Граѓаните кои се одлучуваат за купување обично го одбираат Нов Белград, каде се гради поголемиот дел на нови стамбени и делови објекти.

Во Албанија, се повеќе луѓе се одлучуваат да купат наместо да изнајмат, а пазарот цвета -- како и цените. Најверојатни купувачи на станови се иселениците кои живеат и работат во странство, но планираат да се вратат после неколку години.

За разлика од нив, оние кои остануваат во земјата многу потешко можат да си приуштат нов стан. Во главниот град, цените се движат од 450 евра за метар квадратен во поодалечените предградија, до 2000 евра во центарот на градот. Паровите кои заедно заработуваат приближно 1000 евра месечно можат да земат кредит. Вработените во банките можат да ги искористат специјално ниските камати кои им се нудат.

Растот на пазарот на недвижнини е најзабележлив во Тирана, но слична е состојбата и во двата крајбрежни града, Драч и Валона. Овде, најзаинтересирани се главно странците, како и богатите Албанци од главниот град кои бараат летен дом или добра инвестиција. Цените на крајбрежјето се движат од 500 до 1000 евра за метар квадратен, во зависност од тоа на колкава оддалеченост од брегот се наоѓа апартманот.

Според официјалните статистички податоци, од декември 2006-та година во Софија живееле 1 237 891 луѓе. Но, се смета дека вистинскиот број е многу поголем, дури и до 2 милиони, вклучувајќи ги и оние кои привремено живеат во главниот град на Бугарија. Овој значителен пораст на населението во најголемиот град на оваа балканска земја во изминатата деценија ја зголеми побарувачката за станови, но и нивните цени.

Во 2006-та година, во Софија се појавија околу 200 нови згради со приближно 1600 стана во нив. Имајќи го предвид зголемувањето на бројот на градежни дозволи за 50 отсто, издадени во текот на изминатите две години, се очекува постоечкиот капацитет од 525 500 станови да продолжи да расте.

Со зголемувањето на цените и побарувачката, регионот доживува огромен градежен бум. [Getty Images]

Просечната цена на новите станови продадени во текот на првата четвртина од 2007-та година изнесуваше 811.9 евра за метар квадратен. Просечната месечна плата во јавниот сектор во истиот тој период беше 255 евра. Цените на становите во самиот центар на градот и во неговите јужни предградија, во близина на планината Витоша, се многу повисоки од цените на становите во северните делови на главниот град и во индустриските зони.

Областа околу Докторската градина во срцето на Софија и понатаму е најскапата локација, каде продажните цени се нешто под 2000 евра за метар квадратен, според податоците од прегледот за пазарот на фирмата Колиерс Интернешанал Бугарија. Најголем пораст беше забележан во стамбената област Изток, исто така во близина на центарот на градот, каде просечната цена скокна за 29 отсто за шест месеци и 51 отсто годишно.

Според извештаите на медиумите кон крајот на август, луксузен стан од 95 метри квадратни во центарот на Софија беше продаден за рекордна цена од 6316 евра за метар квадратен. Тоа е околу 22 пати повеќе од најниската просечна цена од 285 евра за метар квадратен во најсеверната област на главниот град, Илиенци.

Грција се разликува од другите земји во регионот по тоа што таа никогаш не припаѓала на комунистичкиот блок и беше првата балканска земја која влезе во ЕУ, во 1981-та година. Како што може и да се претпостави, севкупните цени се значително повисоки. За разлика од некои други главни градови во регионот, цените во Атина се пониски во центарот -- каде жителите се борат против сообраќајот, загадувањето, густината на населеност и криминалот -- а, повисоки во предградијата. Во песокливите квартови во близина на центарот на градот становите се продаваат по релативно ниски цени од 1800 евра за метар квадратен, додека пак во луксузните квартови цената достигнува до 8000 евра. Новоизградените станови се поскапи од старите, а центарот на градот е полн со стари згради.

Кога се работи за купување на стан, младите луѓе се соочуваат со проблеми слични на тие во останатиот дел од Балканот -- цените се повисоки од нивните можности. Среќниците добиваат помош од нивното семејство или имаат бизнис кој им овозможува да заработат повеќе пари. За работната младина, да се купи стан значи да се венчаат и да имаат две плати. Конечно, како и во другите земји, банките се тука за да го затворат јазот помеѓу цените и платите -- секако тоа важи за оние кои сакаат или можат да ризикуваат со земање на кредит на 30 години.

Игор Јовановиќ (Белград), Мањола Хаја (Тирана), Светла Димитрова (Софија) и Јоргос Анагностопулос (Атина) придонесоа за овој напис.