Дале е на повидок глобална криза?

27/08/2007

Условите се зрели за финансиско безредие, но мудрата политичка координација може да помогне да се избегне сериозно нарушување на светската економија, пишува Даниел Дајану, економист и поранешен романски министер за финансии.

Од Даниел Дајану за Southeast European Times во Букурешт – 27/08/07

Финансиското безредие има потенцијал да предизвика глобална економска рецесија или забавување, задавајќи им сериозни удари на бизнисот, индустријата и услугите во голем број земји. [Getty Images]

Не малку мислења кажуваат дека не е се добро на финансиските пазари. Дури и некои водечки банкари изразија загриженост. Финансиското безредие има потенцијал да предизвика рецесија или забавување на глобалната економија, задавајќи им сериозни удари на бизнисот, индустријата и услугите во голем број земји. Криза би можела да избувне на самите финасиски пазари или таа може да биде предизвикана индиректно од еден голем удар -- како што е драматичниот пораст на цените на нафтата пред неколку децении.

Историјата нуди поучни лекции. На пример, за време на Виетнамската Војна, Соединетите Американски Држави ја олеснаа својата монетарна политика со цел да ги финансираат големите дефицити во буџетот предизвикани од војната. Резултатот беше двоцифрена инфлација. Дополнителната ликвидност внесена во американската економија значеше одвишна ликвидност за светската економија и опаѓање на каматните стапки на светските пазари на капитал.

Тогаш многу земји во развој можеа евтино да ги финансираат големите надворешни дефицити, па дури и по негативни реални каматни стапки. Но, кога Пол Волкер го презеде кормилото во Фед, монетарната политика драстично се промени. Неговата мисија беше да ја намали инфлацијата, а оваа цел подразбираше големо ограничување на монетарната политика -- поточно, нагло покачување на камтните стапки. Со тоа покачување дојдоа построги кредитни услови на меѓународните пазари.

Многу земји, особено во Латинска Америка, земаа заеми по променливи стапки. Промената на американската монетарна политика ги изненади и доста земји не можеа да ги исплатат своите надворешни долгови. На кратко, оваа епизода го покажува влијанието што политичките промени во Америка можат да го имаат врз останатиот дел од светот. Потезите во американската политика создаваат големи маргиналности низ светот. Кога овие маргиналности се позитивни, речиси сите се среќни; кога се негативни, многу луѓе се несреќни.

Уште еден случај е кризата во Југоисточна Азија во текот на втората половина од изминатата деценија. Економиите во Југоисточна Азија беа подбуцнати од меѓународни финансиски институции и приватни кредитори, како што се некои големи банки, да ги отворат своите сметки на капитал како начин за финансирање на растечката потрошувачка и потребите од инвестиции. Но, ова отворање беше направено прерано, во време кога повеќето локални валути беа врзани за американскиот долар.

Дефицитите на тековната сметка предизвикани од зголемувањето на невладиниот кредит и прекумерното земање заеми станаа редовна појава. Штом ситуацијата на пазарот тргна на лошо, дојде до огромен одлив на капиталот и финансиски пустош го зафати регионот. Азиските економии на потежок начин ја научија лекцијата дека мора повеќе да се потпираат врз себе и да создаваат резерви како заштита од понатамошни неволји. За разлика од Латинска Америка, Азија се покажа како поиздржлива и поспособна за економски раст. Веројатно, ова се должеше на поголемите производствени способности, дисциплина на буџетската политика и разновидната извозна ориентација.

Во 1998-та година се случи уште една финансиска фузија -- овој пат во Русија. Главен виновник беа големите краткорочни заеми од страна на владата, како и фиксирањето на девизниот курс. Иронично, падот на рубљата и овозможи закрепнување на економијата. Русија, исто така, профитираше од покачувањето на цената на нафтата, кое многу ги зголеми шансите за одржлив економски раст.

Во Централна и Источна Европа, економскиот раст може да биде прилично отежнат, особено заради огромните дефицити на тековната сметка. [Фајл]

Уште еден важен пример е епизодата на Долгорочниот кредитен менаџмент, вклучувајќи заштитен фонд со многу голема изложеност на новите економии. Падот на овој фонд (во 1998-та година) предизвика загриженост кај многу луѓе на Вол Стрит и и го поттикна Фед да организира дискретна, индиректна спасувачка операција.

Горенаведените случаи и другите како нив, се поврзани со одредени случувања во светот на финансиските пазари, со глобализацијата како заднина. Кога дебалансите растат и националните политики стануваат понепромислени, кога критериумите за позајмување се претерано разлабавени, локалните кризи можат да се засилат и прошират. Постојат ли знаци кои укажуваат на уште еден период на превирање?

Се разбира, некои настани даваат материјал за размислување. Во текот на оваа деценија, Соединетите Американски Држави одржаа релативно големи надворешни дефицити. Странците купуваат се поголема количина од американските средства, понекогаш заради потпомагање на доларот, со цел да се избегнат големи капитални загуби. Иако каматните стапки беа покачени од страна на Фед и ЕКБ во последниве неколку години, прекумерната ликвидност сеуште постои на глобалните финансиски пазари. Оваа одвишна ликвидност доведе до ширење на капиталните меури низ светот.

Всушност, неодамнешното затегање на монетарната политика може да му се припише на стравот дека одвишната ликвидност ќе предизвика зголемување на инфлацијата. Неодамна Бен Бернанке укажа на тоа дека инфлацискити притисоци можеби се намалени во американската економија, но десетгодишните приходи за американските обврзници (околу 5 отсто) укажуваат на промена на долгорочните очекувања. Ова може да значи дека периодот на ниски каматни стапки завршува.

А, тука лежи најголемата политичка дилема за централните банки. Повисоките каматни стапки се болни за оние кои се премногу задолжени, со голема изложеност. Кредитната експанзија беше импресивна во последниве години и откупувањата на компаниите станаа вообичаени. Многу ризични средства, „пакетирани“ од инвестиционите банки, ги добија приватните фондови со капитал во акции. За да бидат работите уште полоши, агенциите за рејтинг почнаа да му даваат исклучителна вредност на она што претходно можеше да се сфати како ризична обврзница. Заострувањето на кредитните услови има потенцијал да ги отплетка заплетканите односи, како и да предизвика синџир реакции.

Доколку дојде до огромен одлив на капитал, по брутално регулирање на апетитот за ризик, многу нови економии ќе страдаат. Приливот на инвестиции би се намалил, а кредитните услови ќе се влошат. Во Централна и Источна Европа, економскиот раст може да биде прилично отежнат, особено заради огромните дефицити на тековната сметка. Земјите од Балканот, исто така, можат да доживеат отежнување на нивните шанси за економско закрепнување.

Да заклучиме: одвишната ликвидност, прекумерното позајмување, огромните откупувања од страна на заштитните фондови, недоволната транспарентност и лошата контрола (иронично, во напредните земји), потценетиот ризик, неправилно вреднување на инвестициите и лабавите кредитни услови ги предизвикаа условите за нови финансиски шокови. Но, сепак постојат основи да веруваме дека може да биде одбегната глобална криза. Најголемиот надворешен дебаланс е предизвикан од дефицитот на американската тековна сметка и неговото финансирање треба да биде полесно бидејќи доларот е валута во резерви. Многу нови економии имаа обилни резеви и нивните девизни курсеви се пофлексибилни.

Загриженоста што ја изразија централните банкари и владините претставници укажува дека тие се свесни за опасноста што претстои. Сепак, на крајот, за да се избегне голема криза потребна е политичка коридинација помеѓу главните централни банки и владите.