Τσιγγάνος δεν σημαίνει 'βρωμιάρης'

17/08/2009

Ένας νεαρός ακτιβιστής έχει αναλάβει την αποστολή να ξεσκεπάσει τα στερεότυπα και να δοθούν τέλος στις διακρίσεις ενάντια σε εθνοτική ομάδα της Ευρώπης που λαβαίνει πολύ άσχημη μεταχείριση.

Του Μπράιαν Σάλμι για τους Southeast European Times στην Ποντγκόριτσα -- 17/08/09

[Marina Roganovic]

Καλοκαμωμένος, με κομψό ντύσιμο και περιποιημένος, ο Γιάχα Σαμίρ απέχει από το "γύφτικο" στερεότυπο όσο δεν μπορείς να φανταστείς. Μορφωμένος, με ευφράδεια λόγου και εργατικός – παιδί-πρότυπο για μια νέα γενιά ακτιβιστών που δίνουν αγώνα για να αλλάξουν τον τρόπο που αντιμετωπίζει ο κόσμος τους δικούς τους ανθρώπους. Και όχι, δεν τον πειράζει εάν τον αποκαλέσετε Γύφτο.

Ο Σαμίρ αναγνωρίζει ότι και οι δικοί του άνθρωποι χρησιμοποιούν τον όρο και δεν αντιδρούν έντονα εάν και οι άλλοι χρησιμοποιούν τον όρο εφόσον δεν υπάρχει υποτιμητική πρόθεση. "Γύφτος", εξηγεί ο Σαμίρ, "αρχικά σήμαινε 'βρώμικος – μην αγγίξετε'". Η ετικέτα του βρώμικου κόλλησε στους ανθρώπους του από τότε που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά, αιώνες πριν. Το 1973, ξεκίνησε μια συντονισμένη προσπάθεια αντικατάστασης του όρου Γύφτος με τον όρο τσιγγάνος, όρος με τον οποίο νοιώθει πιο άνετα.

Ενάντια στις πιθανότητες, ο Σαμίρ προσπαθεί να σβήσει το στίγμα που φέρουν οι δικοί του. Λέει ότι τώρα προβάλλει μια νέα φουρνιά ηγετών στην Ευρώπη οι οποίοι θα βγάλουν το έθνος των τσιγγάνων από την κοινωνική εξορία την οποία υφίστανται αφότου μετανάστευσαν από την Ινδία, προ χιλιετίας.

Τη δεκαετία του 1980, οι σύγχρονοι τσιγγάνοι, με τη βοήθεια διαφόρων διεθνών οργανισμών, άρχισαν να αναρριχώνται για να βγουν από τα γκέτο, είτε ήταν πραγματικά είτε πνευματικά, στα οποία ήταν κλειδωμένοι, λέει ο Σαμίρ. "Ήταν η πρώτη φορά που σημαντικός αριθμός τσιγγάνων έγιναν δεκτοί σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια" λέει ένας 25χρονος πατέρας, που σήμερα είναι διευθυντής του ΜΚΟ του Μαυροβουνίου για τους νέους τσιγγάνους. Η τάση αυτή συνεχίστηκε κατά την τελευταία εικοσαετία και σήμερα 250 τσιγγάνοι αποφοιτούν από τα σκοπιανά πανεπιστήμια κάθε χρόνο.

Οι ΜΚΟ οργανώσεις των τσιγγάνων στρατολογούν τσιγγάνους φοιτητές πανεπιστημίων. "Οι φοιτητές κατανοούν ότι μπορούν να κάνουν σταδιοδρομία και να βοηθήσουν παράλληλα κι άλλους τσιγγάνους να το κάνουν κι αυτοί" λέει ο Σαμίρ.

Μόνο δέκα τσιγγάνοι είναι εγγεγραμμένοι σε ιδρύματα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Μαυροβούνιο. Μέχρι σήμερα, μόνο δύο αποφοίτησαν με πτυχίο, κι ένας από αυτούς θα απασχολείται σύντομα από το υπουργείο μειονοτήτων του Μαυροβουνίου. Ο Σαμίρ θα είναι ο τρίτος που θα αποφοιτήσει με πτυχίο για την εκπαίδευση πρώιμης ηλικίας και ελπίζει να έχει ολοκληρώσει τις σπουδές του χρόνου.

Μαθητής γράφει το όνομά του στα τσιγγάνικα σε αίθουσα διδασκαλίας του Βουκουρεστίου. Η νέα γενεά των τσιγγάνων ελπίζει να ξεπεράσει γενεές φτώχειας και στιγματισμού. [Getty Images]

Μολονότι θα έχει τα προσόντα να εργαστεί με παιδιά προσχολικής ηλικίας, ο Σαμίρ αμφιβάλλει εάν θα εγκαταλείψει τη διεύθυνση της νεολαίας τσιγγάνων. "Δεν μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου να έχει την ίδια ικανοποίηση από τη διδασκαλία σε παιδιά όσο από το να βοηθάω τους ανθρώπους μου" λέει ο Σαμίρ.

Ο οργανισμός για την ασφάλεια και συνεργασία στην Ευρώπη (OSCE) εκπαίδευσε τον Σαμίρ το 2005, παρέχοντάς του τις δεξιότητες που απαιτούνται για να διευθύνει έναν ΜΚΟ. Άλλες οργανώσεις, όπως το πρόγραμμα ανάπτυξης των ΗΕ και το ίδρυμα "ινστιτούτο ανοικτής κοινωνίας", σύντομα είδαν τις ικανότητες και την αποφασιστικότητά του και έκτοτε έχουν συνεργαστεί με τη Νεολαία Τσιγγάνων σε διάφορα έργα.

Ο Ταμάρα Σρέντιτς, συντονιστής του προγράμματος για τους τσιγγάνους του γραφείου του ινστιτούτου ανοικτής κοινωνίας στο Μαυροβούνιο, λέει ότι ο Σαμίρ είναι "ένας από τους πλέον αξιόλογους και δραστήριους νεαρούς τσιγγάνους με τους οποίους συνεργάστηκε ποτέ ο οργανισμός μας κατά τα προηγούμενα δέκα χρόνια που ασχολούμαστε με θέματα των τσιγγάνων στο Μαυροβούνιο".

Πριν την κατάρτισή του από τον OSCE σε θέματα που αφορούν στην ηγεσία κοινωνίας πολιτών, ο Σαμίρ διδάχθηκε το επάγγελμα από τον πατέρα του, ο οποίος το 2000 έγινε διοργανωτής. Ο νεαρός Σαμίρ εργάστηκε με τον ΜΚΟ του πατέρα του μέχρι που ο αρχαιότερος Σαμίρ αποσύρθηκε, για λόγους υγείας, το 2003 και ο Γιάχα έφυγε από το σπίτι για να ξεκινήσει τις πανεπιστημιακές του σπουδές. Ωστόσο, το 2005, ο Σαμίρ επέστρεψε στο σπίτι του, στο Χέρσεγκ Νόβι, όπου δεν τον εντυπωσίασε και πολύ το έργο του οργανισμού και η κατεύθυνση στην οποία το οδηγούσε η νέα διεύθυνση.

"Προσπάθησα να συνεργαστώ μαζί τους [τους νέους ηγέτες] αλλά χωρίς αποτέλεσμα και έτσι αποφάσισα να ξεκινήσω το δικό μου ΜΚΟ", λέει ο Σαμίρ, σηκώνοντας τους ώμους. Το πρώτο έργο στο οποίο εργάστηκαν ο Σαμίρ και η νέα του ομάδα νεολαίας τσιγγάνων αφορούσε τους τσιγγάνους που δεν είχαν πρόσβαση στο εκπαιδευτικό σύστημα.

"Στόχος των έργων ήταν να τους παρασχεθεί μια δεύτερη ευκαιρία να αποκτήσουν μόρφωση από επίσημο φορέα" λέει ο Σρέντιτς από το ινστιτούτο ανοικτής κοινωνίας. Η εστίαση ήταν σε τσιγγάνους ηλικίας 9 έως 18 που δεν μπορούσαν να εγγραφούν στο δημοτικό λόγω μεγάλης ηλικίας. Μετά από τα πρώτα αυτά έργα, ο Σαμίρ μπόρεσε να αποκτήσει την εμπιστοσύνη δωρητών και πολλαπλασίασε τις δραστηριότητές του.

Επί του παρόντος ο Σαμίρ εστιάζει τις προσπάθειές του στην απόκτηση εγγράφων ταυτότητας για σχεδόν 5000 από τις 11.000 τσιγγάνους του Μαυροβουνίου. Οι περισσότεροι από αυτές τις 5000 ήλθαν στο Μαυροβούνιο από το Κόσσοβο κατά τη διάρκεια της παρέμβασης του ΝΑΤΟ στα Βαλκάνια το 1999. Χωρίς έγγραφα υπηκοότητας, οι μισοί και περισσότεροι από τους τσιγγάνους της χώρας δεν υπάγονται στην ομπρέλα του δικτύου κοινωνικής ασφάλισης του Μαυροβουνίου, το οποίο περιλαμβάνει και το δικαίωμα τυπικής παιδείας.

"Η απόκτηση ταυτότητας γι' αυτούς είναι το σημαντικότερο πράγμα που μπορούμε να κάνουμε τη στιγμή αυτή" λέει ο Σαμίρ. Η διαδικασία είναι ένας χρονοβόρος γραφειοκρατικός εφιάλτης και τελών αίτησης που, κατά μέσο όρο, διαρκεί περισσότερο από ένα χρόνο και κοστίζει 500-600 ευρώ ανά άτομο.

Οι προσδοκίες του Μαυροβουνίου να καταστεί πλήρες μέλος της ΕΕ υποχρεώνει τη χώρα να κάνει άλματα όσον αφορά την ένταξη των τσιγγάνων στην κοινωνία της χώρας. Για τον Σαμίρ και τους άλλους που εμπλέκονται στην αποστολή αυτή, το έργο αυτό είναι συχνά αποθαρρυντικό και ψυχοφθόρο. "Μερικές φορές, είναι δύσκολο να δουλέψεις με άτομα που δεν είχαν στοιχειώδη εκπαίδευση και που δεν καταλαβαίνουν ή εκτιμούν πάντοτε αυτό που κάνουμε γι' αυτούς. Θα μπορούσα εύκολα να εξοργιστώ αλλά μαθαίνω να δίνω τόπο στην οργή". Ερωτηθείς για το πώς τα καταφέρνει να σηκωθεί από το κρεβάτι για να πάει στο γραφείο και μετά στο πεδίο, μέρα μπαίνει μέρα βγαίνει, ο Σαμίρ χαμογελά και απαντά, "είναι η οικογένειά μου".

Ακόμα και η προσωπική ζωή του Σαμίρ έχει πολιτικό χρώμα. Όταν παντρεύτηκε, πριν πέντε χρόνια, έσπαζε ένα αυστηρό ταμπού – η γυναίκα του που είναι κατά έξι χρόνια μεγαλύτερή του, είναι σερβικής καταγωγής. Οι δυο τους εργάζονταν σε μαγαζιά στο Χέρσεγκ Νόβι, που ήταν το ένα απέναντι από το άλλο. Ο Σαμίρ πήγαινε στο μαγαζί της μελλοντικής του συζύγου με την πρόφαση να αγοράσει περιοδικά και αυτή ερχόταν στο δικό του να αγοράσει φρούτα και λαχανικά. Γνωρίζοντας ότι η δική τους ήταν "απαγορευμένη αγάπη", χρειάστηκε να περάσουν δύο μήνες μέχρι που ο Σαμ΄΄ιρ βρήκε το κουράγιο να τη ζητήσει να βγούνε ραντεβού – δύο "πολύυυυ μεγάαααλοι μήνες", λέει ο Σαμίρ γελώντας.

Βλεπόντουσαν στα κρυφά για έξι μήνες. Στα μέσα του δεσμού τους, οι γονείς του Σαμίρ μετέβηκαν στη Γερμανία. Όταν επέστρεψαν ο Σαμίρ τους είχε άσχημα νέα. Είχε χάσει τη δουλειά του, είχε χτυπήσει το οικογενειακό αυτοκίνητο και είχε ερωτευθεί σερβίδα. "Δεν έδειξαν ευχαριστημένοι" λέει ο Σαμίρ, με ένα δειλό χαμόγελο στα χείλη. "Ιδιαίτερα για τη σύζυγό μου".

Η οικογένεια του Σαμίρ συναίνεσε, όχι όμως η οικογένεια της συζύγου του.

Όταν το ζεύγος παντρεύτηκε, δεν ήλθε κανένας από τους συγγενείς της νύφης στο γάμο. Χρειάστηκε να γεννηθεί το παιδί τους για να αποδεχθεί ο πεθερός του Σαμίρ την πραγματικότητα και να αγκαλιάσει και τους τρεις ως μέλη της οικογένειας.

Όταν ο Σαμίρ κέρδισε την εμπιστοσύνη του πεθερού του, έκανε έναν από τους συμπατριώτες του να αντιληφθεί ότι οι τσιγγάνοι δεν είναι 'βρωμιάρηδες'. Τα κατάφερε με έναν, απομένουν άλλες 600.000.