Οι ελπίδες για την επανένωση της Κύπρου παραμένουν συγκρατημένες

27/10/2008

Επανέναρξη συνομιλιών στην πιο εντατική προσπάθεια για διευθέτηση του ζητήματος από την απόρριψη του σχεδίου Ανάν το 2004.

(International Relations and Security Network, AP, Turkish Daily News, CIA Factbook -- 08/10/22, New York Times)

Ο κύπριος πρόεδρος Δημήτρης Χριστόφιας (δεξιά) ανταλλάσσει χειραψία με τον τουρκοκύπριο ηγέτη Μεχμέτ Αλί Ταλάτ μετά από συνάντησή τους τον Μάιο. [Getty Images]

Για πολλά χρόνια πριν τη διχοτόμησή της, η ατμόσφαιρα στην Κύπρο ήταν εκρηκτική. Η συνύπαρξη μεταξύ της ελληνικής και της τουρκικής κοινότητας κλονιζόταν και όταν η νήσος απέκτησε την ανεξαρτησία της από την Βρετανία το 1960, ξέσπασε βία μεταξύ των κοινοτήτων.

Η σημερινή κρίση ανάγεται στο 1974, όταν η στρατιωτική χούντα των Αθηνών επιδίωξε την ανατροπή του ηγέτη της Κύπρου, του αρχιεπισκόπου Μακαρίου, και την επανασύνδεση με την Ελλάδα. Παραθέτοντας το ρόλο της ως εγγυήτριας δύναμης, η Τουρκία έστειλε στρατεύματα στο νησί και κατέλαβε περισσότερο από το ένα τρίτο του εδάφους της νήσου, περιλαμβανομένων και περιοχών οι οποίες κατοικούνταν κυρίως από Έλληνες. Το διασπασθέν κράτος που δημιουργήθηκε, γνωστό ως Τουρκική Δημοκρατία της Βορείου Κύπρου, αναγνωρίζεται μόνο από την Άγκυρα.

Οι κατά καιρούς προσπάθειες για την ένωση της νήσου που έγιναν υπό την αιγίδα των ΗΕ απέτυχαν. Το 2004, σχέδιο που προτάθηκε από τον γενικό γραμματέα των ΗΕ Κόφι Ανάν απορρίφθηκε από τους ελληνοκύπριους ψηφοφόρους με δημοψήφισμα που διενεργήθηκε και στα δύο τμήματα της διχοτομημένης νήσου. Οι τουρκοκύπριοι το ενέκριναν. Η Κύπρος προσχώρησε στην ΕΕ χωρίς συμφωνία επανένωσης. Μολονότι ολόκληρο το νησί θεωρείται μέρος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, το ευρωπαϊκό κατεστημένο ισχύει μόνο για τις περιοχές που ελέγχονται από την ελληνοκυπριακή κυβέρνηση της Λευκωσίας. Παρά την αποδοχή από μέρους τους του σχεδίου Ανάν, οι Τουρκοκύπριοι παραμένουν εκτός.

Εκ των υστέρων, πολλοί παρατηρητές ρίχνουν το σφάλμα στις Βρυξέλλες. Κατά τον Ρόναλτ Φίσερ, καθηγητή αμερικανικού πανεπιστημίου, η ΕΕ θα έπρεπε να είχε επιβάλλει στην ένταξη όρους για την επίλυση της διαφοράς που διαρκεί δεκαετίες. Αντιθέτως, η ελληνική πλευρά γνώριζε ότι θα προχωρούσε με την ένταξη στην ΕΕ με ή χωρίς την ύπαρξη συμφωνίας. Ως μέλος της ΕΕ, απέκτησε πρόσθετη ισχύ αφού έχει το δικαίωμα άσκησης βέτο στις κοινοτικές αποφάσεις που αφορούν στην Τουρκία, μιας υποψήφιας προς ένταξη χώρας.

Με τον σκληροπυρηνικό Τάσο Παπαδόπουλο στα ηνία, σημειώθηκε πολύ μικρή πρόοδος κατά τα χρόνια που ακολούθησαν. Χρειάστηκε να γίνουν εκλογές και να εκλεγεί νέος ελληνοκύπριος ηγέτης για να μπορέσουν να υπάρξουν νέες ελπίδες για συμφωνία. Ο Δημήτρης Χριστόφιας, του αριστερού κόμματος ΑΚΕΛ, στήριξε την εκστρατεία του σε πλατφόρμα υπέρ της επανένωσης και κέρδισε την προεδρία το 2008.

Ένας μεταρρυθμιστής και στο βόρειο τμήμα της νήσου, ο Μεχμέτ Αλί Ταλάτ ανήλθε στην εξουσία το 2005, αντικαθιστώντας τον επί πολλών ετών Τουρκοκύπριο ηγέτη Ραούφ Ντενκτάς . Οι συνθήκες για την επίτευξη συμφωνίας δεν ήταν ποτέ περισσότερο ευνοϊκές. Εάν χαθεί η ευκαιρία, πιστεύουν πολλοί, δεν θα υπάρξει ξανά μια τόσο μεγάλη ευκαιρία.

Ο Χριστόφιας και ο Ταλάτ δεν έχασαν καθόλου χρόνο να εκφράσουν την αποφασιστικότητά τους. Η αρχική τους κίνηση ήταν η απόφαση του Μαρτίου για το άνοιγμα σημείου διέλευσης στην πρωτεύουσα Λευκωσία.

Ο Δημήτρης Χριστόφιας, του αριστερού κόμματος ΑΚΕΛ, αναδείχθηκε πρόεδρος της Κύπρου κατά το τρέχον έτος. [Getty Images]

Οι πιο πρόσφατες συνομιλίες διεξήχθησαν στις 3 Σεπτεμβρίου, 11 Σεπτεμβρίου, 18 Σεπτεμβρίου και 8 Οκτωβρίου. Εξακολουθώντας να μεταφέρουν ενδείξεις καλής θέλησης, οι δύο ηγέτες ανακοίνωσαν στις 13 Οκτωβρίου την κατάργηση των ετήσιων στρατιωτικών ασκήσεων.

Οι διεθνείς πιέσεις προς τις δύο πλευρές για τη διευθέτηση της διαφοράς είναι σημαντικές. Η ώθηση για την προαγωγή των πρωτοβουλιών επανένωσης δόθηκε υπό τη μορφή επίσκεψης των Elders, μιας ομάδας 12 ατόμων που τιμήθηκαν με το βραβείο λογοτεχνίας, οι οποίοι έκαναν διήμερη επίσκεψη στις 8 Οκτωβρίου. Ανάμεσά τους και ο νοτιοαφρικανός αρχιεπίσκοπος Ντέσμοντ Τούτου και ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ Τζίμη Κάρτερ.

Ο Τούτου κάλεσε τους «δύο υπέροχους ηγέτες» των κοινοτήτων της νήσου να εκμεταλλευτούν «την ιστορική τους στιγμή». Ο Κάρτερ, εν τω μεταξύ, υπαινίχθηκε ότι η επίτευξη συμφωνίας ήταν πολύ εφικτή. Αναγνωρίζοντας τις τοπικές ευαισθησίες στις εξωτερικές πιέσεις, ωστόσο, πρόσθεσε ότι η απόφαση «πρέπει να ληφθεί από τους ανθρώπους της Κύπρου και κανέναν άλλο».

Παρατηρητές, όπως ο καθηγητής Τζόσεφ Τζόσεφ του πανεπιστημίου της Κύπρου, λένε ότι τα αρχαιότερα μέλη και των δύο κοινοτήτων – που θυμούνται τις «παλιές καλές ημέρες» ειρηνικής συνύπαρξης προ του 1963 – θέλουν την επανένωση όπως και τα μορφωμένα, υποθετικά λιγότερο μεροληπτικά μέλη της νεότερης γενιάς. Αλλά όσο περνάει ο καιρός, το ποσοστό των νεότερων κατοίκων της νήσου που δεν το βίωσαν ποτέ αυξάνει.

Μολονότι δεν χωρά αμφιβολία ότι υπάρχει περισσότερη καλή θέληση και από τις δύο πλευρές, θα είναι δύσκολο να ξεκαθαρίσουν αρκετά σημαντικά σημεία. Η διακυβέρνηση της νήσου, η απομάκρυνση των τουρκικών στρατευμάτων, οι περιουσίες των ελληνοκυπρίων που εγκατέλειψαν τις εστίες και τα χωράφια τους και το δικαίωμα παραμονής των τούρκων εποίκων είναι προβλήματα που απαιτούν σημαντική προσπάθεια για την επίλυσή τους και την αντιμετώπιση των κινδύνων ανατροπής κατοχυρωμένων δικαιωμάτων και από τις δύο πλευρές.

Το πλέον σημαντικό ζήτημα είναι αυτό της διακυβέρνησης, με τους Ελληνοκύπριους να επιθυμούν ένα ενιαίο κράτος και τους Τουρκοκυπρίους να προτιμούν συνομοσπονδία δύο κοινοτήτων. Η θέληση και των δύο πλευρών να κάνουν υποχωρήσεις θα υποστεί σοβαρή δοκιμασία όταν κάποια πλευρά θα χρειαστεί αναπόφευκτα να παραχωρήσει εξουσία ή πλούτο, επισημαίνουν οι παρατηρητές.

Ο νοτιοαφρικανός κληρικός Ντέσμοντ Τούτου (μπροστινή σειρά, κέντρο) και ο πρώην πρόεδρος Τζίμη Κάρτερ (2η σειρά, 5ος από δεξιά) σε αναμνηστική φωτογραφία με Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους αξιωματούχους στη Λευκωσία, στις 8 Οκτωβρίου. [Getty Images]

Τα πράγματα περιπλέκονται δυνητικά από την πρόσφατη εκλογή της Τουρκίας, στις 17 Οκτώβρη, ως προσωρινό μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας των ΗΕ, που εγείρει φόβους μεταξύ των ελληνοκυπρίων ότι η Τουρκία θα έχει τη διπλωματική ισχύ να μπλοκάρει οτιδήποτε θεωρεί ότι είναι επιζήμιο στα τουρκοκυπριακά συμφέροντα.

Ο Χριστόφιας παραπονέθηκε ότι «η Τουρκία, η οποία παραβιάζει το διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα του κυπριακού λαού, εξελέγη [στο Συμβούλιο]. Παράλληλα, εξέφρασε την ελπίδα ότι τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου θα ανάγκαζαν την Τουρκία να τιμήσει τις «υποχρεώσεις» της για την Κύπρο.

Οι ίδιοι παρατηρητές που εκφράζουν αισιοδοξία με κάποιες επιφυλάξεις παραδέχονται ότι εάν οι συνομιλίες φέτος δεν οδηγήσουν στην επανένωση, τότε μπορεί να μη γίνει ποτέ.

Στο άρθρο αυτό συνέβαλε και ο Χρίστος Ρίγγας.