Η Τουρκία αναζητά στρατηγική που θα την βγάλει από την κρίση της μαντίλας

16/06/2008

Μετά την περυσινή του εκλογική του νίκη, ο πρωθυπουργός Ρέζιπ Ταγίπ Ερντογάν δεσμεύτηκε ότι θα είναι «πρωθυπουργός για όλους τους Τούρκους» αλλά οι αντίπαλοι τον κατηγορούν ότι ηγείται μιας ισλαμικής ατζέντας αντί να προβαίνει σε ενέργειες φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις με ευρεία βάση. Καθώς το επίμαχο θέμα απειλεί να καταστεί κυρίαρχο πολιτικό ζήτημα, ορισμένοι καλούν για μια νέα συναίνεση.

Του Αιχάν Σίμσεκ για τους Southeast European Times -- 13/06/08

Ο πρωθυπουργός της Τουρκίας Ρέζιπ Ταγίπ Ερντογάν μπορεί να αποκλειστεί από την πολιτική. [Getty Images]

Η Τουρκία εισήλθε σε μια βαθιά πολιτική κρίση μετά την απόφαση του συνταγματικού δικαστηρίου στις αρχές του μήνα κατά των τροποποιήσεων του υποστηριζόμενου από τους ισλαμιστές κυβερνώντος κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΚΔΑ) να επιτρέψει τη μαντίλα στα πανεπιστήμια.

Η απόφαση ήταν ένα ισχυρό πλήγμα για τον πρωθυπουργό Ρέζιπ Ταγίπ Ερντογάν και η απόφαση ενδέχεται να αυξήσει το ενδεχόμενο αποκλεισμού του ΚΔΑ του οποίου ηγείται ο Ερντογάν με την αιτιολογία ότι υποθάλπει τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους.

Ο γενικός εισαγγελέας της Τουρκίας ζήτησε από το δικαστήριο να αποκλείσει το ΚΔΑ και επίσης 71 ηγετικά στελέχη του από την πολιτική για μια πενταετία. Στην εισήγησή του, περιέγραψε την τροποποίηση για τη μαντίλα ως ένα από τα βασικά στοιχεία που δείχνουν ότι το κόμμα έχει μια «κρυφή ισλαμική ατζέντα». Τον Ιούλιο αναμένεται η απόφαση του δικαστηρίου.

Το αίτημα για το δικαίωμα χρήσης της μαντίλας στα πανεπιστήμια είναι επίμαχο θέμα στην Τουρκία εδώ και δεκαετίες. Αν και ορισμένες μουσουλμάνες θεωρούν ότι το Κοράνι δεν τις υποχρεώνει να καλύπτουν τα μαλλιά, άλλες κάνουν χρήση μαντίλας διαφόρων τύπων. Η αυστηρή εκδοχή, ήτοι η κάλυψη της κεφαλής, θεωρείται στην Τουρκία ως σύμβολο του πολιτικού ισλάμ.

Σε γενικές γραμμές, οι τουρκάλες είναι ελεύθερες να φορούν μαντίλα κατά βούληση. Οι μαντίλες ωστόσο απαγορεύονται για τους δημόσιους υπαλλήλους και τους σπουδαστές. Οι υποστηρικτές της άρσης του αποκλεισμού ισχυρίζονται ότι διακυβεύεται η ελευθερία της σκέψης, ενώ οι αντίπαλοι αισθάνονται ότι η κίνηση προωθείται από το πολιτικό ισλάμ.

Η συζήτηση έφτασε σε πολύ ευαίσθητο σημείο την προηγούμενη εβδομάδα. Σε τηλεοπτικό πρόγραμμα, μια νεαρή γυναίκα με μαντίλα είπε ότι τόσο αυτή όσο και οι φίλες της «θαυμάζουν τον Χομεινί», τον ηγέτη της ισλαμικής επανάστασης και πιστεύουν ότι ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ – ο ιδρυτής της κοσμικής Τουρκικής Δημοκρατίας – «πρόδωσε το ισλαμικό έθνος».

Μια γυναίκα στέκεται κάτω από μια σειρά από τουρκικές σημαίες κατά τη διάρκεια διαμαρτυρίας στην Κωνσταντινούπολη κατά της απόφασης του ανωτάτου δικαστηρίου της Τουρκίας να ακυρώσει νόμο που επιτρέπει τις γυναίκες να φορούν την ισλαμική μαντίλα στα πανεπιστήμια. Η απόφαση της 5ης Ιουνίου θεωρήθηκε ως οιωνός για τον επικείμενο αποκλεισμό του κυβερνώντος κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης. [Getty Images]

Ο Εργκούν Οζμπουντάν, εξέχων φιλελεύθερος καθηγητής που νωρίτερα είχε ηγηθεί της προετοιμασίας ενός νέου πολιτικού συντάγματος, επέκρινε την τελευταία απόφαση του συνταγματικού δικαστηρίου στο ζήτημα της μαντίλας λέγοντας ότι οι δικαστές έκαναν υπέρβαση των εξουσιών τους. «Επιπλέον, το δικαστήριο δίνει μια πολύ αυστηρή, μη φιλελεύθερη ερμηνεία του αντικληρικισμού την οποία δεν τη βλέπουμε σε καμιά Δυτική δημοκρατία σήμερα – ακόμη και στη Γαλλία, η οποία είναι πολύ αυστηρή σε θέματα που άπτονται του αντικληρικισμού» δήλωσε στην τηλεόραση, στο Κανάλι Δ.

Κατά τον Οζμπουντάν, αυτοί που θέλουν πραγματικά ένα ισλαμικό κράτος στην Τουρκία απαριθμούν λιγότερο από το 10% του πληθυσμού κι έτσι η απειλή είναι ελάχιστη. Πρόσφατη δημοσκόπηση έδειξε ότι οι περισσότεροι Τούρκοι σέβονται το διαχωρισμό κράτους και θρησκείας, ενώ το 76% θέλουν επίσης να επιτραπεί η χρήση της μαντίλας στα πανεπιστήμια.

Υπάρχει ωστόσο μια μερίδα τούρκων διανοούμενων που δεν συμφωνούν με τον Οζμπουντάν. Η Γκουλσούμ Μπιλζεχάν, στέλεχος του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (ΡΛΚ) και σεβαστό πρώην μέλος της κοινοβουλευτικής συνέλευσης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, προειδοποιεί ότι με το ΚΔΑ οι τουρκάλες κινδυνεύουν να χάσουν τα δικαιώματά τους.

«Πολιτικές ισλαμικές ομάδες καταβάλλουν συστηματικές προσπάθειες εξισλαμισμού της χώρας και σήμερα βλέπουμε ακόμη και κοριτσάκια του δημοτικού να εξαναγκάζονται να φορούν τη μαντίλα σε ορισμένα τμήματα της χώρας» λέει.

Επικρίνοντας αυτό που χαρακτήρισε ως «ρητορική περί ελευθερίας» του ΚΔΑ, η Μπιλζεχάν ανάφερε ότι ένας ολοένα και μεγαλύτερος αριθμός γυναικών εξαιρούνται από το δημόσιο βίο και αναλαμβάνουν τον παραδοσιακό ρόλο της νοικοκυράς. Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία, η συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό έπεσε στο 34% περίπου το 1990 και στο 22% περίπου στο τέλος του 2007.

Μόνο 25 από τους 340 βουλευτές του ΚΔΑ είναι γυναίκες, ενώ στο υπουργικό συμβούλιο του Ερντογάν υπάρχει μόνο μια γυναίκα.

Ο εξέχων τούρκος συγγραφέας Σονέρ Γιαλσίν στο πρόσφατο βιβλίο του «Ποιον κοροϊδεύετε;» εξετάζει τις οικογένειες των στελεχών του ΚΔΑ. Καταλήγει ότι οι περισσότερες γυναίκες στις οικογένειες αυτές αποφάσισαν να φορέσουν μαντίλα μετά το γάμο τους και, μολονότι οι περισσότερες είχαν πανεπιστημιακή μόρφωση, δεν επεδίωξαν να πιάσουν δουλειά μετά το γάμο τους και αποφάσισαν να καθίσουν στο σπίτι.

Κατά τον Γιαλσίν, ο παραδοσιακός συντηρητισμός μεταξύ των πολιτικά ενεργά ισλαμιστών τις κρατά μακριά από τη δημόσια ζωή.

Μολονότι οι διανοούμενοι και οι πολιτικοί της Τουρκίας είναι διχασμένοι στο ζήτημα του αποκλεισμού της μαντίλας, σχεδόν όλοι συμφωνούν ότι ο Ερντογάν δεν χειρίστηκε καλά το θέμα μετά την αποφασιστική του εκλογική νίκη τον προηγούμενο Ιούλιο.

Το Φεβρουάριο, χιλιάδες τούρκοι επισκέφτηκαν το μαυσωλείο του Κεμάλ Ατατούρκ στην Άγκυρα σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την άρση του αποκλεισμού της ισλαμικής μαντίλας στα πανεπιστήμια. [Getty Images]

Το ΚΔΑ κέρδισε το 46,6% των ψήφων, κερδίζοντας την υποστήριξη του επιχειρηματικού κόσμου καθώς και των φιλελευθέρων που επεδίωκαν σταθερότητα και συνέχιση των οικονομικών και πολιτικών μεταρρυθμίσεων προς την κατεύθυνση της ΕΕ.

Στην επινίκια ομιλία του τον Ιούλιο του 2007, ο Ερντογάν δήλωσε ότι το κόμμα του είχε αναλάβει δέσμευση έναντι του δημοκρατικού, κοσμικού και κοινωνικού συστήματος της Τουρκίας και τον κανόνα του δικαίου. Προσέγγισε όσους ψήφισαν την κοσμική αντιπολίτευση λέγοντας «Κατανοώ τις ανησυχίες σας, η ψήφος σας είναι πολύτιμη και για μας. Εμπλουτίζετε το δημοκρατικό βίο».

Κατά τον Γκουνέτ Ουλσεβέρ, σημαίνοντα αρθρογράφο ο οποίος κάποτε θεωρούσε ότι το ΚΔΑ είχε τη δυνατότητα να μεταβάλλει την Τουρκία σε φιλελεύθερη δημοκρατία, ο πρωθυπουργός δεν πραγματοποίησε τη δέσμευσή του.

Αντί να είναι «πρωθυπουργός για όλους τους Τούρκους» και να προωθήσει φιλελεύθερες δημοκρατικές αλλαγές, ο Ερντογάν ηγήθηκε κυρίως αλλαγών προς όφελος πρωτίστως της ισλαμικής εκλογικής του βάσης, λέει ο Ουλσεβέρ.

Σήμερα, οι τούρκοι διανοούμενοι και οι πολιτικοί συζητούν για μια στρατηγική εξόδου από την κρίση, η οποία έχει ήδη αρχίσει να υποθάλπει τις οικονομικές προοπτικές της χώρας και την αξιοπιστία της ως υποψήφια χώρα για ένταξη στην ΕΕ.

Ο πλέον δημοφιλής αρθρογράφος στην Τουρκία, ο συντάκτης της δεσπόζουσας εφημερίδας Χουριέτ, κάλεσε και τις δύο πλευρές να εργαστούν για το καλό της χώρας.

«Τώρα θα πρέπει να τα ξεχάσουμε όλα και να ανοίξουμε μια νέα σελίδα για μια νέα κοινωνική συναίνεση» γράφει στο άρθρο του ο Ερντουγκρούλ Οζκόκ την Πέμπτη. «Θα πρέπει να αποφύγουμε την περαιτέρω διαμάχη και να συσπειρωθούμε γύρω από τους κοινούς μας στόχους, ξεκινώντας από την ένταξή μας στην ΕΕ» αναφέρει.

Ο Οζκόκ πρότεινε έναν νέο περιεκτικό διάλογο στο επίμαχο ζήτημα της μαντίλας και πρότεινε ότι ο αποκλεισμός θα μπορούσε να αρθεί εφόσον δοθούν νέες διαβεβαιώσεις στους αντικληρικούς όπως λ.χ. απαγορεύοντας τη χρήση τέτοιων ισλαμικών συμβόλων στα δημοτικά και τα δευτεροβάθμια σχολεία καθώς και για τους δημόσιους υπαλλήλους.

«Μια νέα κοινωνική σύμβαση είναι δυνατή για μια δημοκρατική και κοσμική Τουρκία» αναφέρει. «Ωστόσο, θα πρέπει πρώτα να αρχίσουμε να έχουμε εμπιστοσύνη ο ένας απέναντι στον άλλο».