Επιστροφή στο «Σχέδιο Α» στο Κοσσυφοπέδιο

26/11/2007

Με καινούρια ηγεσία στα ηνία στην Πρίστινα και η τελευταία φάση των διαπραγματεύσεων να πλησιάζει στο τέλος της, η ΕΕ εξετάζει μια λιγότερο μπερδεμένη διέξοδο από το σταυρόλεξο του Κοσσυφοπεδίου.

Ανάλυση του Ρόμπερτ Ώστιν για τους Southeast European Times – 26/11/07

Ένα αγόρι συνοδεύει τη μητέρα του στην κάλπη στο εκλογικό κέντρο του χωριού Φέραγε. Ένα τεταμένο Κοσσυφοπέδιο ψήφισε στις 17 Νοέμβρη για την ανάδειξη κυβέρνησης που θα οδηγούσε την επαρχία στην ανεξαρτησία που ζητά η πλειονότητα των Aλβανών και αντιτίθενται μανιωδώς οι Σέρβοι. [Getty Images]

Σε ένα πολιτικό κλίμα το οποίο επισκιάζεται κυρίως από το ζήτημα του τελικού καθεστώτος, ο λαός του Κοσσυφοπεδίου πήγε στις κάλπες την 17η Νοεμβρίου για την εκλογή της νέας του ηγεσίας. Παρά την απανταχού παρουσία αφισών, τους τηλεοπτικούς διάλογους και τα δημοσιεύματα στον τύπο, υπήρξε λίγος ενθουσιασμός. Πολλοί απλά δεν έβλεπαν το λόγο ακόμα και για τη διενέργεια εκλογών όταν το ζήτημα του καθεστώτος πρόβαλε τόσο κοντά. Η προσέλευση στις κάλπες, 45% περίπου, ήταν η χαμηλότερη που καταγράφηκε σε οποιεσδήποτε εκλογές από τον καιρό του πολέμου 1998-1999.

Ο χαμηλός βαθμός εμπιστοσύνης που τρέφουν οι κοσοβάροι για τους ηγέτες τους ήταν εμφανής. Οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν πολύ καλά για το μεγάλο κενό που υπάρχει μεταξύ των προεκλογικών υποσχέσεων και της σκληρής οικονομικής πραγματικότητας που αντιμετωπίζει το Κοσσυφοπέδιο. Λίγα κόμματα μπόρεσαν να συλλάβουν τον πραγματικό ρυθμό – ακόμη και το κόμμα της νέας Συμμαχίας για το Νέο Κοσσυφοπέδιο, του οποίου ηγείται ο Μπεχμέτ Πάκολι, δεν κατάφερε να εντυπωσιάσει τους ψηφοφόρους που ήσαν απογοητευμένοι από τα μεγάλα κόμματα και την κληρονομιά της διαφθοράς και ανικανότητάς τους. Πράγματι, ο Πάκολι απώθησε όχι και λίγους δηλώνοντας ότι ήταν «πολύ πλούσιος για να διαφθαρεί».

Το κόμμα του Δημοκρατικού Συνδέσμου του Κοσσυφοπεδίου (ΔΣΚ), που υπό την ηγεσία του μακαρίτη Ιμπραχίμ Ρουγκόβα δέσποζε στον πολιτικό βίο της επαρχίας, φάνηκε να μην είχε τίποτε το καινούργιο να μεταφέρει στους ψηφοφόρους. Αντίθετα, διεξήγαγε την εκστρατεία του με παράξενες εικόνες του Ρουγκόβα και αόριστες υποσχέσεις για ένταξη στις ευρω-ατλαντικές δομές. Οι ψηφοφόροι τιμώρησαν το ΔΣΚ και αντάμειψαν το Δημοκρατικό Κόμμα του Κοσσυφοπεδίου του οποίου ηγείται ο Χαρσίμ Θάκι. Μετά από αλλεπάλληλες αποτυχίες να αναδειχθεί στο πρωθυπουργικό αξίωμα, ο Θάκι αυτή τη φορά θα αναλάβει την πρωθυπουργία σε μια κρίσιμη στιγμή στην ιστορία του Κοσσυφοπεδίου. Παρότι προηγείται, ο σχηματισμός συνασπισμού στο Κοσσυφοπέδιο δεν είναι ποτέ εύκολη υπόθεση και οι ημέρες που έρχονται θα σταθούν μάρτυρες σοβαρών διαπραγματεύσεων μεταξύ των πολιτικών κομμάτων. Όλοι σχεδόν θέλουν να είναι στην εξουσία όταν έλθει η ανεξαρτησία.

Οι φιλελεύθεροι μεταρρυθμιστές θα απογοητευθούν πολύ από την κακή εμφάνιση του κόμματος ΟΡΑ του Βετόν Σουρόι. Κατά πολύ ο καλύτερος πολιτικός άνδρας του Κοσσυφοπεδίου, ο Σουρόι έχασε ψηφοφόρους οι οποίοι μετακινήθηκαν προς το νέο κόμμα του Πάκολι και ενδεχομένως να έχει αποξενώσει τους παραδοσιακούς υποστηρικτές του στα αστικά κέντρα. Δεν βοήθησε και η αφίσα εκστρατείας, αποτέλεσμα κακιάς συμβουλής, που έδειχνε τον Σουρόι με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Τζωρτζ Μπους και υποσχόταν ότι η ψήφος στο ΟΡΑ θα βοηθούσε τους κοσοβάρους να καταστούν «αφεντικά του Σπιτιού».

Για τη διεθνή κοινότητα, οι εκλογές έδειξαν πολλά κόκκινα λαμπάκια. Η ιστορικά χαμηλή προσέλευση στις κάλπες – και η απογοήτευση που εκφράζει – δημιουργεί φόβους ότι καταστρέφεται όλη η δουλειά που έγινε κατά τα τελευταία έτη για την οικοδόμηση μιας κοινωνίας πολιτών στο Κοσσυφοπέδιο καθώς διαιωνίζεται το ζήτημα του καθεστώτος. Το σχεδόν καθολικό μποϋκοτάζ από τους σέρβους του Κοσσυφοπεδίου υποδηλώνει ότι οι περισσότεροι στην κοινότητα στηρίζονται ακόμα στο Βελιγράδι να αποτρέψει την ανεξαρτησία αντί να κοιτάζουν μπροστά για μια πολιτική ζωή σε ένα κυρίαρχο Κοσσυφοπέδιο. Παρότι ο Θάκι υποσχέθηκε να μην προβεί σε ξαφνικές κινήσεις, είναι σαφές ότι οι ψηφοφόροι βασίζονται σε αυτόν να κάνει ότι οι προκάτοχοί του δεν κατάφεραν: να οδηγήσει το Κοσσυφοπέδιο σε ανεξάρτητο κράτος, με τον άλφα ή βήτα τρόπο.

Ο Χασίμ Θάκι ήταν ο μεγάλος κερδισμένος καθώς οι ψηφοφόροι εξέφρασαν την απογοήτευσή τους προς την υφιστάμενη ηγεσία. [Getty Images]

Η διαδικασία των διαπραγματεύσεων έχει τώρα παραταθεί για όσο καιρό διαρκέσει. Μετά από διαδοχικούς γύρους, τόσο το Βελιγράδι όσο και η Πρίστινα εξακολουθούν να τηρούν αδιάλλακτη θέση, ενώ η απειλή για μη σταθερότητα στην περιοχή ενισχύεται όλο και περισσότερο. Οι μαχητικές ομάδες όχι μόνο δεν ξαναεμφανίστηκαν στο Κοσσυφοπέδιο, αλλά έδειξαν και σημεία αναβράζουσας ανησυχίας και στα γειτονικά Σκόπια. Εν τω μεταξύ, οι ηγέτες του Κοσσυφοπεδίου έχουν ήδη προειδοποιήσει ότι μετά την 10η Δεκεμβρίου, όταν κλείνει ο τελευταίος γύρος των συνομιλιών, μπορεί να λάβουν χώρα ενέργειες – υπό τη μορφή διακήρυξης ανεξαρτησίας. Η Δύση τους ζητά σωφροσύνη, προειδοποιώντας ότι μια μη αναγνωρισμένη κυριαρχία θα δημιουργούσε περισσότερα προβλήματα από ότι θα επέλυε. Ωστόσο, για να σταματήσει τους αλβανούς του Κοσσυφοπεδίου να μην πάρουν τα πράγματα στο χέρι τους, η διεθνής κοινότητα θα πρέπει να ενεργήσει αποτελεσματικά – και γρήγορα.

Εντός του Κοσσυφοπεδίου, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι οι άνθρωποι θα δεχόντουσαν μια ανεξαρτησία χωρίς την ευρεία αποδοχή των ΗΕ, εφόσον τη στηρίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις. Ορισμένοι θα δεχόντουσαν ακόμα και δήλωση που θα είχε την υποστήριξη μόνο της Ουάσιγκτον – αν και αυτό δημιουργεί πρόβλημα καθότι είναι η ΕΕ, όχι οι Ηνωμένες Πολιτείες, που υποθετικά θα πρέπει να εγκαινιάσουν μια αποστολή που θα διαδεχθεί την UNMIK. Το μέλλον του Κοσσυφοπεδίου θα πρέπει να επιλυθεί στα πλαίσια του ευρύτερου πλαισίου ένταξης στην ΕΕ. Για να συμβεί όμως αυτό, οι όποιες κινήσεις της Πρίστινα θα πρέπει να έχουν την υποστήριξη ενός σταθερού αριθμού χωρών της ΕΕ, ακόμη κι αν είναι δύσκολο να υπάρξει ομοφωνία στο στάδιο αυτό.

Το Βελιγράδι, εν τω μεταξύ, έχει θέσει επί τάπητος πολλές και διάφορες προτάσεις περί ευρείας αυτονομίας, περιλαμβανομένου και ενός «μοντέλου Χονγκ Κονγκ» η έμπνευση του οποίου στηρίζεται στο Άαλαντ, το σουηδόφωνο τμήμα της Φινλανδίας. Γίνεται ακόμα λόγος και για τις δύο Γερμανίες κατά τη δεκαετία του 1970 όταν η δυτική Γερμανία αναγνώρισε κατά κάποιο τρόπο το κράτος της ανατολικής Γερμανίας. Όλες αυτές οι προτάσεις απορρίφθηκαν από τους αλβανούς, πράγμα που επέτρεψε στη Σερβία να κερδίσει ορισμένα ρητορικά σημεία παραπονούμενη για ανελαστικότητα εκ μέρους της Πρίστινα. Ωστόσο, στη διπλωματική αρένα τα κέρδη αυτά είναι απατηλά. Το σίγουρο είναι ότι οι αλβανοί του Κοσσυφοπεδίου, που αποτελούν την πλειοψηφία, δεν θα αποδεχθούν διακυβέρνηση από το Βελιγράδι, σε οποιαδήποτε μορφή κι αν είναι αυτή. Η Σερβία δεν μπορεί να κρατήσει το Κοσσυφοπέδιο, αυτό που μπορεί να κάνει είναι να το εμποδίσει να πετύχει σταθερότητα. Εάν επιλέξει αυτήν την οδό, μπορεί να βρεθεί να ασχολείται με αναταραχές στις νότιες σερβικές επαρχίες του Μπουγιάνοβατς, Πρέσεβο και Μεντβέγια.

Οι συνομιλίες, στις οποίες μεσολαβεί διεθνής τριανδρία, απέτυχαν να γεφυρώσουν το χάσμα των θέσεων Βελιγραδίου – Πρίστινα στο ζήτημα της ανεξαρτησίας. [Getty Images]

Για την ΕΕ, κορυφαία προτεραιότητα είναι να αποτρέψει την όποια απειλή στη σταθερότητα της περιοχής. Κατά τα τελευταία χρόνια, πολλές προσπάθειες, να μην αναφέρουμε και πόρους, δαπανήθηκαν για την ανασυγκρότηση των Βαλκανίων μετά τις καταστροφές της δεκαετίας του 1990. Υποθέτοντας ότι η επανολίσθηση της Βοσνίας και Ερζεγοβίνας προς τον εθνικισμό μπορεί να ελεγχθεί, το Κοσσυφοπέδιο είναι το τελευταίο θέμα που εκκρεμεί στην περιοχή. Η πρόκληση τώρα είναι να βρεθεί μια λιγότερο μπερδεμένη λύση, μια που θα έχει τη δυνατότητα να φέρει μακροπρόθεσμη σταθερότητα εδώ και να ανοίξει το δρόμο της ένταξης στην ΕΕ .

Μόνο ένας βιώσιμος συμβιβασμός έχει τεθεί επί τάπητος – το σχέδιο του πρώην προέδρου της Φινλανδίας Μάρτι Αχτισάαρι για εποπτευόμενη ανεξαρτησία, το οποίο προτάθηκε νωρίτερα κατά το Μάρτιο. Την πρόταση την είχε αποδεχθεί αμέσως η αλβανική πλειονότητα παρά τις σημαντικές εξουσίες που τους εζητείτο να παραχωρήσουν στους Σέρβους και τις άλλες εθνικές μειονότητες. Απερρίφθη από τους σέρβους του Κοσσυφοπεδίου και τις αρχές στο Βελιγράδι και μπλοκαρίστηκε διεθνώς από τη Ρωσία.

Το σχέδιο Αχτισάαρι εξακολουθεί να βρίσκεται μέχρι στιγμής εγγύτερα σε μια λύση που θα αντιστάθμιζε την ανεξαρτησία του Κοσσυφοπεδίου – μη διαπραγματεύσιμο ζήτημα για τους αλβανούς – με το σερβικό αίτημα για αυτονομία και συνεξουσίας. Οι αρχές στην Πρίστινα υποσχέθηκαν να τηρήσουν τις αρχές του ακόμη κι αν αποφασίσουν να προχωρήσουν μόνες τους. Είναι μια καλή χειρονομία, αλλά δύσκολα εφαρμόσιμη – θα χρειαστούν την υποστήριξη της ΕΕ για να το πετύχουν.

Παντοιοτρόπως, ο τελευταίος γύρος της διπλωματίας για το Κοσσυφοπέδιο ήταν μια εξουθενωτική άσκηση που έδειξε ότι στην πραγματικότητα δεν υπάρχει άλλη λύση εκεί – καμιά μαγική φόρμουλα που με κάποιο τρόπο θα επιλύσει το αγεφύρωτο χάσμα Βελιγραδίου – Πρίστινα. Κατά τις προσεχείς εβδομάδες, οι διπλωμάτες ή θα πρέπει να σκεφτούν κάτι εξαιρετικά δημιουργικό ή να επανέλθουν στο Σχέδιο Α όπως χαράχθηκε από τον πρώην πρόεδρο της Φινλανδίας. Οτιδήποτε άλλο, στην καλύτερη των περιπτώσεων, θα είναι μια ακόμα προσπάθεια εξαγοράς χρόνου – και, στη χειρότερη των περιπτώσεων, συνταγή αποσταθεροποίησης.

Ο Ρόμπερτ Ώστιν διδάσκει στο Κέντρο Ευρωπαϊκών, Ρωσικών και Ευρασιατικών Μελετών στο Κέντρο Μανκ-Διεθνών Μελετών του πανεπιστημίου του Τορόντο.