Σε όλες τις χώρες των Βαλκανίων, η ελευθερία του τύπου βρίσκεται ακόμα υπό περιορισμό

29/10/2007

Οι ανταποκριτές στην περιοχή αντιμετωπίζουν πολλά εμπόδια – περιλαμβανομένης της βίας και της απειλής δίωξης – που τους εμποδίζουν να κάνουν τη δουλειά τους.

Του Ζοράν Νικολόφσκι για τους Southeast European Times, Σκόπια – 29/10/07

Οι δημοσιογράφοι της περιοχής παρακωλύονται στην εκτέλεση του έργου τους. [Getty Images]

Εάν η ελευθερία του τύπου αποτελεί μια από τις ασήμαντες δημοκρατικές διαδικασίες, τότε η εικόνα της περιοχής δεν είναι και τόσο καλή. Οι πλειονότητα των οργανισμών παρακολούθησης επιβεβαιώνουν το γεγονός. Συγκεκριμένα παραδείγματα διαδραματίζουν το πόσο μη ικανοποιητική εξακολουθεί να είναι η κατάσταση.

Πρόσφατα, οι δημοσιογράφοι στην ΠΓΔΜ πραγματοποίησαν μια απλή αλλά ταυτόχρονα δραματική διαμαρτυρία. Στο μέσο συνέντευξης τύπου, έθεσαν κάτω τις κάμερες και αποχώρησαν, αφήνοντας όλους τους υπουργούς της κυβέρνησης των Σκοπίων μόνους τους επί σκηνής.

Η κίνηση έγινε ως ένδειξη διαμαρτυρίας για το τι έγινε λίγες ημέρες πριν στο κοινοβούλιο και γύρω από αυτό. Επετέθησαν σε έναν ανταποκριτή, έδειραν έναν κάμεραμαν, κατασχέθηκαν κασέτες και οι παρεμποδίστηκαν οι δημοσιογράφοι από την εκτέλεση των καθηκόντων τους.

Η νομοθεσία περί λιβελογραφημάτων χρησιμοποιείται συχνά για να τους αποθαρρύνει από τη διερεύνηση τομέων που οι αρχές θα ήθελαν να συγκαλύψουν. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Μέσων Ενημέρωσης για τη ΝΑ Ευρώπη (SEEMO), υποβλήθηκαν στην ΠΓΔΜ περισσότερες από 450 ποινικές διώξεις για προσβολή και δυσφήμηση μεταξύ 2003 και 2005. Ογδόντα δύο κατηγορίες εκκρεμούν εναντίον ενός μόνον ανταποκριτή. Οι περισσότερες προέρχονται από κρατικούς αξιωματούχους.

Η ίδια κατάσταση επικρατεί και στο Κοσσυφοπέδιο. Ο Σάμι Καστράτι, μέλος της Ένωσης Δημοσιογράφων του Κοσσυφοπεδίου, λέει ότι οι αρχές έχουν δείξει συχνά ότι επιθυμούν τον περιορισμό της ελευθερίας της έκφρασης. Τα χειρότερα παραδείγματα, λέει, αφορούν στις συζητήσεις για το καθεστώς του Κοσσυφοπεδίου και το σχέδιο Αχτισάαρι.

Υπάρχει ένας νομοθετικός δυϊσμός στο Κοσσυφοπέδιο. Υπάρχει νόμος ο οποίος προβλέπει για πρόσβαση σε επίσημα έγγραφα αλλά υπάρχει, παράλληλα, και ένας κανονισμός ο οποίος το απαγορεύει, λέει ο Καστράτι. «Το Κοσσυφοπέδιο δεν περιμένει αυτήν τη στιγμή να πρωτοστατεί στη διαφάνεια όπως η Ισλανδία, αλλά ούτε και θέλουμε να είμαστε στην 158η θέση όπως η δημοκρατία του Τσαντ».

Επτά χρόνια μετά την ανατροπή του προέδρου Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, οι δημοσιογράφοι στη Σερβία αντιμετωπίζουν κι αυτοί δυσκολίες. Τον Μάρτιο του 2006, υποστηρικτές του Σοσιαλιστικού Κόμματος της Σερβίας επετέθησαν σε προσωπικό της ραδιοτηλεόρασης Β92. Αργότερα, το ίδιο έτος, ο υπουργός θρησκευμάτων της Σερβίας Μίλαν Ραντούλοβιτς ζήτησε συγνώμη από το ειδησεογραφικό πρακτορείο Φόνετ για την επίθεση που δέχτηκαν δημοσιογράφοι από τους διευθύνοντες του Κέντρου «Σάβα», οι οποίοι ήλθαν για να καλύψουν τον διάλογο μεταξύ της ορθοδόξου και της καθολικής εκκλησίας.

Στην Ελλάδα, έναν νέος νόμος για τα μέσα ενημέρωσης περικλείει διατάξεις οι οποίες θα μπορούσαν να παρεμβάλλουν εμπόδια στην ανάπτυξη των τοπικών μέσων ενημέρωσης και να αποκλείσουν την πρόσβαση σε πληροφορίες για τις μειονοτικές ομάδες. Σύμφωνα με τη νομοθεσία, οι ιδιοκτήτες ραδιοφωνικών σταθμών που μεταδίδουν νέα απαιτείται να διαθέτουν ελάχιστο ποσό δαπάνης ύψους 100.000 ευρώ. Σύμφωνα με επιστολή που απέστειλε το Διεθνές Ινστιτούτο Μέσων Ενημέρωσης (ΙΡΙ) στον πρόεδρο και τον πρωθυπουργό της Ελλάδος, πολλοί πιθανοί τοπικοί ραδιοσταθμοί δεν θα μπορούσαν να ικανοποιήσουν την προϋπόθεση αυτή.

Υπουργοί της κυβέρνησης των Σκοπίων στέκονται σύξυλοι μετά την αποχώρηση των δημοσιογράφων, φωτογράφων και κάμεραμαν από το κτίριο, ως ένδειξη διαμαρτυρίας, στις 27 Σεπτεμβρίου. [Getty Images]

Μια άλλη διάταξη του νόμου αναφέρει ότι η κύρια γλώσσα μετάδοσης πρέπει να είναι η Ελληνική. «Το διεθνές ινστιτούτο μέσων ενημέρωσης πιστεύει ότι αυτό αντιπαρέρχεται στην υποχρέωση της ελληνικής κυβέρνησης να υπερασπιστεί τα δικαιώματα των μειονοτικών δικαιωμάτων και παραβιάζει τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας στον τομέα αυτό, ιδίως του άρθρου 27 της διεθνούς συνθήκης περί προστασίας πολιτικών δικαιωμάτων» αναφέρει ο οργανισμός.

Στην έκθεση του 2006, το ΙΡΙ αναφέρει δέκα υποθέσεις στην Ελλάδα για δίκες ή ποινές δημοσιογράφων. Ένα τυπικό συμβάν έγινε στις 16 Νοεμβρίου 2006 όταν μια ομάδα κουκουλοφόρων επιτέθηκε με κοκτέιλ μολότοφ σε δημοσιογράφους της κρατικής τηλεόρασης.

Ο οργανισμός SEEMO αναφέρει δύο περιπτώσεις στην Κροατία που προκαλούν έκπληξη και ανησυχία. Το Μάρτιο του 2006, ο προϊστάμενος θρησκευτικών προγραμμάτων του κρατικού δικτύου HTV απέλυσε διερμηνέα νοηματικής γλώσσας λόγω του ότι είχε πάρει διαζύγιο. Δεν είναι η πρώτη φορά που απολύονται διερμηνείς νοηματικής γλώσσας στο HTV για ασυνήθιστους λόγους. Σύμφωνα με τη Novi List, κάποιος απολύθηκε το 2002 – και πάλι από τον προϊστάμενο θρησκευτικών προγραμμάτων – λόγω του ότι ήταν «πολύ ελκυστική για την τηλεόραση».

Στην Κροατία υπήρξαν και σοβαρότερες υποθέσεις που αφορούν σε απειλές. Στις 12 Ιουλίου, δημοσιογράφος της Novi List στη Ριέκα έλαβε απειλητική επιστολή από ομάδα η οποία αυτοαποκαλείται «Νέοι Αγωνιστές» σαν αποτέλεσμα δύο δημοσιευμάτων του δημοσιογράφου. «Δεν θα μείνεις ζωντανός εάν συνεχίσεις να ασχολείσαι με τα δικά μας», γράφει η επιστολή.

Στο Μαυροβούνιο, ο συντάκτης της ημερησίας Vijesti δέχθηκε επίθεση και ξυλοδαρμό την 1η Σεπτεμβρίου. Τρεις δράστες επετέθησαν στον Ζέλιο Ιβάνοβιτς κατά τη διάρκεια τελετής για τα 10 χρόνια από της δημιουργίας της εφημερίδος. Εν τω μεταξύ, οι δολοφόνοι του Ντούσκο Γιοβάνοβιτς, συντάκτη και εκδότη της ημερησίας Dan δεν έχουν ακόμα βρεθεί και προσαχθεί στη δικαιοσύνη. Ο Γιοβάνοβιτς δολοφονήθηκε στις 27 Μαΐου του 2004 μπροστά στα γραφεία της εφημερίδας.

Οι δημοσιογράφοι στη Βοσνία & Ερζεγοβίνη (Β-Ε), σύμφωνα με τον SEEMO, αναγκάζονται συχνά σε αυτολογοκρισία μέσω οικονομικών πιέσεων επί των μέσων ενημέρωσης και την απειλή μηνύσεων. Οι συμμετέχοντες σεμιναρίου που διοργάνωσε η ένωση BH Novinari τον περασμένο Μάιο σημείωσαν ότι υπήρξαν 49 υποθέσεις συκοφαντίας στα κεντρικά δικαστήρια της δημοκρατίας της Σέρπσκα, στο Μπάνια Λούκα. Στο καντονικό δικαστήριο της ομοσπονδίας της Β-Ε, έγιναν 143 μηνύσεις για συκοφαντία. Μόνο το 2006, στα δικαστήρια της ομοσπονδίας εκδικάστηκαν περί τις 200 διαφορετικές υποθέσεις που αφορούσαν στα μέσα ενημέρωσης.

Εκατοντάδες συγκεντρώθηκαν στην Κωνσταντινούπολη προκειμένου να διαμαρτυρηθούν για τη δολοφονία του Χραντ Ντινκ. [Getty Images]

Η στυγερή δολοφονία του δημοσιογράφου και εκδότη Χραντ Ντινκ στις 19 Ιανουαρίου στην Τουρκία έφερε χιλιάδες στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τη δολοφονία του από ακραίο εθνικιστή. Πριν από τη δολοφονία του, ο Ντινκ είχε δεχθεί την οργή των τουρκικών αρχών, οι οποίες άσκησαν δίωξη εναντίον του που ασχολήθηκε με το θέμα για το ένα οι σφαγές των Αρμενίων στις αρχές του 20ου αιώνα αποτελούσαν γενοκτονία. Ο ισχύον νόμος επιτρέπει την δίωξη ατόμων για «προσβολή του τουρκικού αισθήματος» και ο Ντινκ ήταν μεταξύ πολλών συγγραφέων, δημοσιογράφων και ακαδημαϊκών που δικάστηκαν βάσει της διάταξης αυτής. Η απειλή άσκησης βίας και η πιθανότητα νομικής παρενόχλησης έχουν θέσει σοβαρούς περιορισμούς στην ελευθερία της σκέψης. Λίγο μετά τη δολοφονία του Ντινκ, ο βραβευμένος με Νομπέλ Ορχάν Παμούκ εγκατέλειψε την Τουρκία λέγοντας ότι φοβάται για τη ζωή του.

Η Βουλγαρία και η Ρουμανία είναι σήμερα μέλη της ΕΕ, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν επιλυθεί όλα τα θέματα που αφορούν στην ελευθερία του τύπου. Οι συμμορίες εξακολουθούν να παραμένουν σοβαρό πρόβλημα στη Βουλγαρία, και η βία του όχλου επηρεάζει το έργο των δημοσιογράφων – ιδιαίτερα όσων αποπειρώνται να καλύψουν τον τομέα του εγκλήματος. Τον Απρίλιο του 2006, βόμβα εξερράγη μπροστά από την οικία του διερευνητικού δημοσιογράφου του τηλεοπτικού καναλιού της Νέας Τηλεόρασης. Αν και δεν υπήρξε κανένας τραυματισμός, το διαμέρισμά του καταστράφηκε. Σύμφωνα με τον οργανισμό SEEMO, η επίθεση σχετίζεται με το διερευνητικό του έργο.

Στη Ρουμανία, το συνταγματικό δικαστήριο αποφάσισε ότι η απόφαση διαγραφής της προσβολής και της συκοφαντίας από τον ποινικό κώδικα της χώρας ήταν αντισυνταγματική. Όπως και σε πολλές άλλες χώρες, οι κατηγοριοποιήσεις έχουν αρκετό εύρος ώστε να επιτρέπουν τη δίωξη δημοσιογράφων τα δημοσιεύματα των οποίων έρχονται σε σύγκρουση με αξιωματούχους.

Τέλος, η Αλβανία σημείωσε πρόοδο τελευταία με την θέσπιση ενός νέου κώδικα δεοντολογίας για τους δημοσιογράφους. Στην αρνητική πλευρά, όμως, οι δημοσιογράφοι εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν φοβέρες. Παράδειγμα, το ξυλοκόπημα δημοσιογράφου της Γκαζέτα Σκιπιτάρε από τις αστυνομικές δυνάμεις της Λούσνια.

Το Σεπτέμβριο, η Παγκόσμια Ένωση Εφημερίδων και το Παγκόσμιο Φόρουμ Συντακτών κάλεσε τις χώρες της περιοχής «να εξασφαλίσουν ένα περιβάλλον στο οποίο οι δημοσιογράφοι θα μπορέσουν να ασκήσουν το δημοσιογραφικό τους έργο χωρίς το φόβο εκφοβισμού. Τα περιστατικά αυτά προάγουν ένα κλίμα φόβου που εμποδίζει την έρευνα των δημοσιογράφων και δύναται να προάγει την αυτολογοκρισία».

Αν και συγκεκριμένα η δήλωση αυτή απευθυνόταν στην ηγεσία του Μαυροβουνίου, σε σχέση με την επίθεση κατά του Ιβάνοβιτς, οι προσυπογράφοντες κατέστησαν σαφές ότι το αίτημα αυτό ίσχυε για όλες τις κυβερνήσεις των Βαλκανίων.

«Έχω ένα μήνυμα για όσους διέπραξαν την επίθεση» αναφέρει ένας συντάκτης. «Δεν μπορούν να μας σταματήσουν ή να μας εκφοβίσουν. Θα συνεχίσουμε να ενημερώνουμε τον κόσμο με τον τρόπο που αρμόζει στο επάγγελμα».