Η ΝΑ Ευρώπη μετατρέπει τη «διαφυγή εγκεφάλων» σε «κέρδος»

25/06/2007

Η διατήρηση ειδικευμένων επαγγελματιών στη χώρα έχει καταστεί βασική πρόκληση για πολλές χώρες της περιοχής. Αν και η αναστροφή της τάσης προς μετανάστευση ενδέχεται να μην είναι πάντα δυνατή, οι κυβερνήσεις συνεργάζονται με πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς για τη μετατροπή του προβλήματος σε πλεονέκτημα.

Της Γκαμπριέλα Πρέντα για τους Southeast European Times – 25/06/07

Οι καλύτεροι και οι πιο ευφυείς είναι πιθανότερο να φύγουν στο εξωτερικό. [Getty Images]

Ο όρος «διαφυγή εγκεφάλων στο εξωτερικό», που προέρχεται από τη δεκαετία του 50, συνδέεται συνήθως με απώλεια. Στη ΝΑ Ευρώπη, όμως, παρουσιάζει ένα πιο σύνθετο φαινόμενο. Η τάση θα μπορούσε πολλές φορές να περιγραφεί ως «κυκλοφορία εγκεφάλων» καθώς πολλοί που έφυγαν στο εξωτερικό συμβάλλουν στην οικονομία της πατρίδας τους με την αποστολή εμβασμάτων στις οικογένειές τους. Εν τω μεταξύ, πολλές χώρες της περιοχής επιζητούν να μετατρέψουν τη «διαφυγή» σε «κέρδος» μέσω ενός συνδυασμού δημοσίων και ιδιωτικών πρωτοβουλιών.

Εκατομμύρια ανθρώπων της ΝΑ Ευρώπης φεύγουν από τη χώρα τους προς αναζήτηση μιας καλύτερης ζωής αλλού. Πολλοί από αυτούς είναι ειδικευμένοι επαγγελματίες και ακαδημαϊκοί. Οι περισσότεροι – επιστήμονες, ερευνητές, ανώτερα στελέχη και φοιτητές – δελεάζονται από ελκυστικές ευκαιρίες σταδιοδρομίας, μισθούς και καλύτερες συνθήκες γενικά. Παράλληλα, οι χώρες χάνουν ανθρώπινο κεφάλαιο μέσω της «απώλειας εγκεφάλων», ή εσωτερικής εξάντλησης εγκεφάλων, καθώς το εξειδικευμένο δυναμικό εγκαταλείπει τις θέσεις εργασίας του στον τομέα εξειδίκευσής του για να αναλάβει δουλειές που πληρώνουν καλύτερα και δεν απαιτούν την επαγγελματική τους πείρα.

Οι συνέπειες αυτού υπήρξαν σοβαρές. Σύμφωνα με την έκθεση της ΟΥΝΕΣΚΟ «Επιστήμη, τεχνολογία και οικονομική ανάπτυξη στη ΝΑ Ευρώπη», ο αριθμός των ερευνητών μειώθηκε σημαντικά κατά την τελευταία δεκαετία. Πολλές χώρες βιώνουν μετανάστευση προς το εξωτερικό έως και το 70% των ειδικευμένων επαγγελματιών τους. Δύο από τις τρεις θέσεις διδασκαλίας και έρευνας χάνονται σε ορισμένα πανεπιστημιακά ιδρύματα, καταστρέφοντας την επιστημονική έρευνα και τις δυνατότητες στο χώρο της ανώτερης εκπαίδευσης.

Στη Βοσνία & Ερζεγοβίνη, για παράδειγμα, το 79% των μηχανικών στο χώρο της έρευνας, το 81% των κατόχων πτυχίων Μάστερς στις επιστήμες και το 75% των κατόχων διδακτορικού διπλώματος στο χώρο των επιστημών έχουν εγκαταλείψει τη χώρα από το 1995. Στην Αλβανία, σύμφωνα με την ίδια μελέτη, στο πανεπιστήμιο των Τιράνων σημειώθηκε απώλεια ακαδημαϊκού προσωπικού σε ποσοστό 40%, από τους οποίους το 90% ήταν μικρότεροι των 40 ετών. Το κόστος αυτής της οικονομικής μετανάστευσης από άποψη ανθρώπινης ανάπτυξης και δημόσιας πρόνοιας είναι ανυπολόγιστο αφού οι κυβερνήσεις χρησιμοποιούν πολλές φορές ανεπαρκείς πόρους για τη χρηματοδότηση της εκπαίδευσης και της κατάρτισης των εργαζομένων, οι οποίοι όταν φεύγουν παίρνουν μαζί τους τα δυνητικά οικονομικά και κοινωνικά οφέλη. Ως εκ τούτου, οι χώρες αντιμετωπίζουν δυσκολία στην πλήρωση θέσεων στις δημόσιες υπηρεσίες προνοίας και καλούνται να αντιμετωπίσουν έλλειψη ικανοτήτων σε βασικούς τομείς της οικονομίας.

Η φυγή ερευνητών και επιστημόνων από την περιοχή συνοδεύεται από σοβαρές επιπτώσεις. [Getty Images]

Τώρα όμως, σύμφωνα με τους διεθνείς οργανισμούς και τις εθνικές κυβερνήσεις, η τάση αναστρέφεται σταδιακά σε όλη την περιοχή καθώς αυτοί που μετανάστευσαν επιδιώκουν να χρησιμοποιήσουν την πείρα, τις ικανότητες και το κεφάλαιό τους για να γίνουν πραγματικοί εταίροι στην ανάπτυξη των χωρών τους.

Ακόμη κι όταν οι ανησυχίες για τις συνθήκες διαβίωσης ή την πολιτική αστάθεια αποτελούν φραγμό στην επάνοδό τους, η νέα τεχνολογία διευκολύνει την «ουσιαστική συμμετοχή» τους στην οικοδόμηση του έθνους. Πρωτοβουλίες που προάγονται από διάφορους διακυβερνητικούς ή εθνικούς θεσμούς επιτρέπουν την ανταλλαγή γνώσεων και τη μετατροπή της τεχνογνωσίας σε οικονομικό και πολιτιστικό κεφάλαιο.

Τα πανεπιστήμια σε όλη την περιοχή, εν τω μεταξύ, ηγούνται των προσπαθειών μετατροπής της «διαφυγής εγκεφάλων» σε «κυκλοφορία εγκεφάλων». Στα προγράμματα περιλαμβάνονται προγράμματα που ενθαρρύνουν το ακαδημαϊκό και ερευνητικό προσωπικό να αναλάβουν σπουδές βραχείας περιόδου στο εξωτερικό και τη δημιουργία ψηφιακών δικτύων.

Το 2003, υλοποιήθηκε σε αρκετές χώρες της ΝΑ Ευρώπης κοινό πρόγραμμα της ΟΥΝΕΣΚΟ / Hewlett Packard (HP) για την εφαρμογή δοκιμαστικών λύσεων για την εξάλειψη της διαφυγής εγκεφάλων από την περιοχή. Με την παροχή πόρων, περιλαμβανομένων και των τεχνολογικών και χρηματοδοτικών ευκολιών, προς διάφορα πανεπιστήμια, η πρωτοβουλία επέτρεψε σε νέους επιστήμονες από την περιοχή να συνεργαστούν στο πλαίσιο κοινών ερευνητικών προγραμμάτων με τους συμπατριώτες τους που ζουν στο εξωτερικό. Το πρόγραμμα εξασφάλισε τεχνολογία δικτύωσης σε διάφορα πανεπιστήμια της Αλβανίας, Β-Ε, Κροατίας, πΓΔΜ, Σερβίας και Μαυροβουνίου.

«Τα πανεπιστήμια που συμμετέχουν κατάφεραν να δημιουργήσουν ομάδες τμημάτων, επιστημόνων και στελεχών λήψης αποφάσεων σε ολόκληρη την περιοχή, που όλες συνεργάζονται στενά» αναφέρει η συντονίστρια του προγράμματος Σταμένκα Ούβαλιτς-Τράμπιτς. Στο πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, για παράδειγμα, αρκετοί νέοι μηχανικοί παρέμειναν στη χώρα για την ανάπτυξη δοκιμών με τη χρήση τεχνολογιών δικτύωσης. Επιπλέον, σε εθνικό επίπεδο, οι περιφερειακές συναντήσεις για τα έργα ενήργησαν και ως κίνητρο για την υπέρβαση των συνόρων.

Τα πανεπιστήμια αντιμετωπίζουν μεγάλες απώλειες ακαδημαϊκού προσωπικού. [Αρχείο]

«Το πρόγραμμα δεν ενίσχυσε μόνο τις επιστημονικές και εκπαιδευτικές δυνατότητες σε εθνικό επίπεδο, αλλά εγκαθίδρυσε ξανά το διάλογο μεταξύ νέων ερευνητών από την περιοχή, μετά από χρόνια διακοπής της επικοινωνίας» αναφέρει η Ούβαλιτς – Τράμπιτς. Τα δίκτυα που δημιουργήθηκαν με την υποστήριξη της ΟΥΝΕΣΚΟ/ΗΡ λειτουργούν ανεξάρτητα με στόχο την ανταλλαγή καινοτόμων εμπειριών που θα βοηθήσουν τους ερευνητές από την περιοχή να εμπεδώσουν τις τοπικές ικανότητες και να αναλάβουν έρευνα εκτός συνόρων, χωρίς καν να εγκαταλείψουν μόνιμα την πατρίδα τους.

Γνωρίζοντας το δυνητικά καταστροφικό διαρθρωτικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο τομέας της εκπαίδευσης στην περιοχή, η ΕΕ έχει κι αυτή καταστεί βασικός πρωταγωνιστής. Η Ένωση υποστηρίζει ερευνητές μέσω διαφόρων προγραμμάτων όπως οι υποτροφίες των προγραμμάτων Tempus (που αποσκοπεί στον εκσυγχρονισμό της ανώτερης εκπαίδευσης) και Erasmus Mundus. Επιπλέον, η αποκαλούμενη διαδικασία της Μπολώνια -- η οποία δημιουργήθηκε το 1999 για τη δημιουργία ενός ενοποιημένου εκπαιδευτικού Ευρωπαϊκού χώρου μέσα από την ευρωπαϊκή ενταξιακή διαδικασία – έδωσε ώθηση στις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στα Βαλκάνια.

Πρόσφατα, διάφορες χώρες μέλη της ΕΕ υλοποίησαν τη «βίζα επιστημών», σκοπός της οποίας είναι να καταστεί ευκολότερη η απόκτηση βίζας από ερευνητές εκτός ΕΕ να εργαστούν σε χώρες της ΕΕ. Η οδηγία, η οποία ψηφίστηκε το 2005, θα ενσωματωθεί στην εθνική νομοθεσία των χωρών της ΕΕ μέχρι τον Οκτώβριο.

Κατά την άποψη των ειδικών, οι πρωτοβουλίες που αφορούν στην αποκόμιση κέρδους από τη διαφυγή εγκεφάλων υπήρξαν βραδυκίνητες και συνάντησαν πολλά εμπόδια, ιδίως λόγω της έλλειψης πληροφοριών ή της δυνατότητας εφαρμογής τους. Πάντως, σύμφωνα με πολλούς διεθνείς οργανισμούς και εθνικές κυβερνήσεις, η τάση μετατρέπεται σταδιακά σε θετική. Ένα νέο σκεφτικό αρχίζει να εγκαθίσταται σταδιακά, καθώς οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικών αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι η κινητικότητα δεν θα πρέπει να θεωρείται ως απειλή. Με την κατάλληλη στόχευση, μπορεί να οδηγήσει σε οφέλη για τη χώρα προέλευσης και να μετατραπεί ακόμα και σε κεφάλαιο.