Το σχέδιο Αχτισάαρι – τι περιέχει;

21/05/2007

Η διπλωματική μάχη στο σχέδιο του Μάρτι Αχτισάαρι για το Κοσσυφοπέδιο έχει υποσκιάσει τις πραγματικές λεπτομέρειες, γράφει ο καθηγητής του πανεπιστημίου του Τορόντο Ρόμπερτ Ώστιν. Εξετάζοντας τις λεπτομέρειες, οι αλβανοί του Κοσσυφοπεδίου θα δουν ότι αναλαμβάνουν σημαντικές υποχρεώσεις, ενώ οι σέρβοι του Κοσσυφοπεδίου θα έχουν δυνητικά οφέλη για την κοινότητά τους.

Του Ρόμπερτ Ώστιν για τους Southeast European Times – 21/05/07

Το σχέδιο του πρώην προέδρου της Φινλανδίας Μάρτι Αχτισάαρι για το Κοσσυφοπέδιο αποσκοπεί στο να καταστεί η επαρχία μια πολυεθνική κοινωνία. [Getty Images]

Καθώς ο διπλωματικός αγώνας για επικράτηση σχετικά με το σχέδιο δράσης για το Κοσσυφοπέδιο του πρώην προέδρου της Φινλανδίας Μάρτι Αχτισάαρι μένεται, σχετικά λίγη προσοχή έχει δοθεί στο πραγματικό περιεχόμενο του κειμένου. Στο Κοσσυφοπέδιο και αλλού, η εστίαση τείνει να βρίσκεται στο μετωπικό άκρο της πρότασης – το μέρος όπου παραχωρείται στο Κοσσυφοπέδιο το δικαίωμα να έχει δική του σημαία, εθνικό ύμνο και, το σημαντικότερο, το δικαίωμα να συνάπτει διεθνείς συμφωνίες και το δικαίωμα να καταστεί μέλος διεθνών οργανισμών.

Λιγότερα λέγονται για το πραγματικά τεράστιο έργο που απαιτείται για την εφαρμογή στην πράξη του πακέτου προτάσεων του Αχτισάαρι. Είναι αμφίβολο εάν οι περισσότεροι απλοί άνθρωποι, είτε στην Πρίστινα είτε στη Βόρεια Μιτρόβιτσα, έχουν μια σαφή ιδέα για το τι θα ακολουθούσε μετά την «ημέρα της ανεξαρτησίας».

Η πρόταση Αχτισάαρι είναι πάνω απ’ όλα ένα κείμενο που αποσκοπεί στο να καταστεί το Κοσσυφοπέδιο μια πολυεθνική κοινωνία. Αυτό σημαίνει ότι χορηγούνται στις μη αλβανικές κοινότητες σημαντικές εξουσίες. Με το 90% και άνω του πληθυσμού του Κοσσυφοπεδίου να αποτελείται από αλβανούς, παραχωρούνται τεράστιες δυνατότητες άσκησης επιρροής από τις μειονοτικές κοινότητες των σέρβων, ρόμα, άσκαλι, γκοράνι, αιγυπτίων, τούρκων και βόσνιων, σε όλους τους τομείς. Εν ολίγοις, το σχέδιο Αχτισάαρι αποσκοπεί σε ένα ασυμμετρικό κράτος.

Μπορεί κάποιος να φανταστεί ότι στο νέο Κοσσυφοπέδιο, τα μειονοτικά κόμματα θα είναι σε θέση να διαδραματίσουν κρίσιμους ρόλους στο σχηματισμό τόσο της κυβέρνησης όσο και της κυβερνητικής πολιτικής. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι οι προτάσεις Αχτισάαρι για τα δικαιώματα των κοινοτήτων δεν προέρχονται από το κενό. Περιλαμβάνονταν ήδη στο διαπραγματευτικό πακέτο των αλβανών του Κοσσυφοπεδίου για τις άμεσες συνομιλίες στη Βιέννη.

Ως πρώτο βήμα, το Κοσσυφοπέδιο θα πρέπει να υιοθετήσει ένα σύνταγμα το οποίο θα περιλαμβάνει πολλές πτυχές του πακέτου προτάσεων Αχτισάαρι. Θα πρέπει να συσταθεί συνταγματική επιτροπή που θα αποτελείται από 21 μέλη, τρία εκ των οποίων θα προέρχονται από τη σερβική κοινότητα και τρία από τις λοιπές μη πλειοψηφικές κοινότητες. Με την ψήφιση του συντάγματος από τη σημερινή βουλή του Κοσσυφοπεδίου, θα πρέπει να διεξαχθούν νέες εκλογές μέσα σε εννέα μήνες.

Οι αλβανοί του Κοσσυφοπεδίου έχουν δεσμευτεί σε σημαντικές υποχρεώσεις βάσει του προτεινόμενου σχεδίου. [Getty Images]

Το νέο εκλογικό σύστημα δανείζεται πολλά στοιχεία από ότι προϋπήρχε εκεί, όμως υπάρχουν ορισμένες σημαντικές αλλαγές. Οι έδρες παραμένουν 120 και η εκλογή γίνεται βάσει της αναλογικής εκπροσώπησης. Η μεγάλη διαφορά στο σημείο αυτό είναι ότι οι λίστες των κομμάτων είναι ανοιχτές – μέχρι τώρα ήσαν κλειστές προς απογοήτευση πολλών πολιτών. Είκοσι έδρες προορίζονται αποκλειστικά για τις μη αλβανικές κοινότητες – δέκα για τη σερβική κοινότητα και δέκα για τις άλλες κοινότητες. Για τις πρώτες δύο εκλογικές εντολές αυτές αποτελούν το απαιτούμενο μίνιμουμ. Οι όποιες έδρες κερδίζονται κατά τις εκλογές είναι πρόσθετες στις «αγκαζαρισμένες» έδρες.

Οι νέοι κανονισμοί της εθνοσυνέλευσης περιλαμβάνουν και διάφορους κανόνες ειδικής πλειοψηφίας. Συγκεκριμένες νομικές αλλαγές θα απαιτούν όχι μόνο την ύπαρξη πλειοψηφίας στην εθνοσυνέλευση αλλά και την πλειοψηφία των μελών της εθνοσυνέλευσης τα οποία αντιπροσωπεύουν τις μη πλειοψηφικές κοινότητες. Ο ίδιος κανόνας ισχύει και για τους υφυπουργούς. Εάν το υπουργικό συμβούλιο αποτελείται από περισσότερα από 12 μέλη, τότε οι μη πλειοψηφικές κοινότητες θα έχουν έναν πρόσθετο υπουργό και υφυπουργό.

Οι όποιες αλλαγές στο σύνταγμα απαιτούν την έγκριση των δύο τρίτων των μελών του κοινοβουλίου καθώς και των δύο τρίτων των μελών που αντιπροσωπεύουν τις μη πλειοψηφικές κοινότητες. Οι ίδιοι κανόνες ισχύουν και για το σύστημα δικαιοσύνης. Το ανώτατο δικαστήριο του Κοσσυφοπεδίου πρέπει να αποτελείται τουλάχιστον κατά το 15% των δικαστών από τις πλειοψηφικές κοινότητες.

Εκτός των εθνικών δομών, στις κοινότητες παρέχονται ευρείες εξουσίες σε τοπικό επίπεδο. Πλήρη πρόσβαση στην παιδεία σε οποιαδήποτε επίσημη γλώσσα του Κοσσυφοπεδίου (αλβανική και σερβική) και εγγυήσεις για την ελεύθερη χρήση των εθνικών συμβόλων, γλώσσας και αλφαβήτου. Όπου οι μη πλειοψηφικές κοινότητες αποτελούν άνω του 10% του πληθυσμού, τη θέση του αντιπροέδρου του δημοτικού συμβουλίου την αναλαμβάνει αντιπρόσωπος των μη πλειοψηφικών κοινοτήτων. Όπως και με τη Συμφωνία Πλαίσιο της Oχρίδας, οι δημόσιες υπηρεσίες του Κοσσυφοπεδίου σε όλα τα επίπεδα θα πρέπει να αντικαθρεφτίζουν τον πολυεθνικό χαρακτήρα της κοινωνίας του Κοσσυφοπεδίου.

Ο πλέον κρίσιμος τομέας, ωστόσο, είναι η αποκέντρωση. Ο τομέας αυτός είναι δυνητικά το μεγαλύτερο εμπόδιο για της αλβανική πλειοψηφία καθότι το πακέτο προτάσεων Αχτισάαρι δημιουργεί ένα αρκετά αποκεντρωμένο κράτος με αριθμό νέων δημοτικών διαμερισμάτων που αποβλέπει στην ικανοποίηση των απαιτήσεων των σέρβων. Για παράδειγμα, η Βόρεια Μιτρόβιτσα αναλαμβάνει τον έλεγχο της ανώτατης παιδείας και της φροντίδας της υγείας. Το αυτό ισχύει και για τους άλλους μη σερβοκρατούμενους δήμους. Τα σχολεία που διδάσκουν στη σερβική γλώσσα είναι ελεύθερα να χρησιμοποιούν βιβλία που καταρτίζουν τα αρμόδια υπουργεία της Σερβίας.

Προβλέπεται ισχυρή διεθνής παρουσία, αν και η επεξεργασία πολλών πτυχών αυτής της παρουσίας δεν έχει γίνει ακόμα. Όπως στη Βοσνία και την Ερζεγοβίνη, το σχέδιο παραχωρεί ευρύτατες εξουσίες στον Εκπρόσωπο της Διεθνούς Κοινότητας (ICR) ο οποίος ενεργεί και ως ειδικός απεσταλμένος της ΕΕ. Οι εξουσίες του εκπροσώπου της διεθνούς κοινότητας ερμηνεύονται εύκολα: είναι η ύπατη αρχή για την υλοποίηση του πακέτου. Είναι η ύπαρξη του Εκπροσώπου της Διεθνούς Κοινότητας που κάνει τη διαφορά μεταξύ ανεξαρτησίας και εποπτευόμενης ανεξαρτησίας.

Ισχυρή διεθνής παρουσία αναμένεται στο Κοσσυφοπέδιο για το εγγύς μέλλον. [UNMIK]

Η πρόταση Αχτισάαρι κάνει κάτι περισσότερο από τη δημιουργία ενός ημι-ανεξάρτητου Κοσσυφοπεδίου. Προσφέρει ένα πλαίσιο για ένα ακόμα στάδιο στην εξέλιξη του Κοσσυφοπεδίου. Η διάρκεια του σταδίου αυτού φαίνεται να είναι για μια παρατεταμένη περίοδο με την ελπίδα ότι έως ότου προκύψει πραγματική ανεξαρτησία, τα πράγματα στην περιοχή ενδέχεται να καταστήσουν αυτή τη λύση πιο προτιμητέα.

Στο πλαίσιο μιας ανανεωμένης και δυνητικά πιο αυστηρής εποπτείας, οι κοινότητες του Κοσσυφοπεδίου θα πρέπει τώρα να αποδείξουν ότι δύνανται να διατηρήσουν ένα πολυεθνικό κράτος. Πολλά εξαρτώνται από την πολιτική θέληση και ενθουσιασμό της αλβανικής πλειονότητας για τη διατήρηση της δέσμευσης στο όραμα του Αχτισάαρι. Εξαρτάται όμως και από τις μη αλβανικές κοινότητες να επωφεληθούν τα μέγιστα από τις παραχωρούμενες σε αυτές εξουσίες. Εάν δεν καταφέρουν να το κάνουν, την ευθύνη δεν θα την έχουν οι αλβανοί.

Οι αντιδράσεις στο σχέδιο μέχρι τώρα δείχνουν ότι και οι δύο πλευρές θα πρέπει να δαπανήσουν ενέργεια εξετάζοντας τις λεπτομέρειες – κατά το ρητό, ο διάβολος είναι στις λεπτομέρειες. Τα μέσα ενημέρωσης του Κοσσυφοπεδίου εστιάζονται σήμερα αποκλειστικά στο τέλος του παιχνιδιού και στη διπλωματική αναμέτρηση με τη Σερβία και τη Ρωσία. Λίγη κουβέντα γίνεται για το πώς θα υπάρξει πρόοδος μετά. Παράλληλα, η σερβική κοινότητα του Κοσσυφοπεδίου έχει την ευκαιρία να εξετάσει το πώς θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η πρόταση Αχτισάαρι προς όφελός της. Οποιοσδήποτε προτείνει ότι το Κοσσυφοπέδιο πρόκειται να καταστεί απλά ένα ακόμα αλβανικό κράτος των Βαλκανίων δεν έχει διαβάσει τα ψιλά γράμματα.

Μια εκστρατεία προσέγγισης του κοινού, ιδιαίτερα από τις αλβανικές αρχές του Κοσσυφοπεδίου, θα συνέβαλε στην κατανόηση από το κοινό του τι αναμένεται να γίνει κατά το στάδιο υλοποίησης. Με την αποδοχή του πακέτου προτάσεων, η αλβανική πλειοψηφία αναλαμβάνει σημαντικές δεσμεύσεις που θα είναι δαπανηρές, θα αποτελούν πρόκληση και δεν θα είναι όλως διόλου ευχάριστες. Η πολιτική βούληση και η ενημέρωση του πληθυσμού θα αποβούν κρίσμοι παράγοντες εάν πρόκειται το Κοσσυφοπέδιο να πάει μπρος.

Ο Ρόμπερτ Ώστιν διδάσκει πολιτική και ιστορία της ΝΑ Ευρώπης στο Κέντρο Διεθνών Μελετών Μανκ του πανεπιστημίου του Τορόντο.