Τουρκία: από την προεδρική κρίση σε νέο πολιτικό σκηνικό;

14/05/2007

Οι άκαρπες προεδρικές εκλογές στην Τουρκία έθεσαν σε κίνηση δύο εξελίξεις άνευ προηγουμένου, οι οποίες θα μπορούσαν να μεταβάλλουν δραματικά το πολιτικό σκηνικό.

Του Αϊχάν Σιμσέκ για τους Southeast European Times, Άγκυρα – 14/05/07

Κοντά στο ένα εκατομμύριο άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους προς υπεράσπιση της κοσμικοποίησης και κατά της υποψηφιότητας του υπουργού εξωτερικών Αμπντουλάχ Γκιουλ για την προεδρία. [Getty Images]

Το κυβερνών Κόμμα της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΚΔΑ) υπέστη μεγάλη ήττα στη ρήξη του με τους υποστηρικτές της κοσμικοποίησης στη χώρα. Το κόμμα, που βασίζεται στο πολιτικό Ισλάμ, προβαίνει τώρα σε κινήσεις αναθεώρησης του συντάγματος και της θέσπισης μιας σημαντικής αλλαγής: απευθείας εκλογή του προέδρου από τον λαό.

Εν τω μεταξύ, σε μια ακόμα μη αναμενόμενη εξέλιξη, τα κόμματα της αντιπολίτευσης του κέντρου, εγκαταλείποντας διαφορές πολλών ετών, συνένωσαν τις δυνάμεις τους προκειμένου να εμποδίσουν το ΚΔΑ να κερδίσει τις επόμενες κοινοβουλευτικές εκλογές. Η τάση είναι προς μεγαλύτερη πόλωση της πολιτικής στην Τουρκία και νέα ένταση μεταξύ της κυβέρνησης και των υποστηρικτών της κοσμικοποίησης.

Η σημερινή πολιτική κρίση ξέσπασε στις 24 Απριλίου όταν το ΚΔΑ, το οποίο διαθέτει μεγάλη πλειοψηφία στο κοινοβούλιο, υπέδειξε τον υπουργό εξωτερικών Αμπντουλάχ Γκιουλ ως υποψήφιό του για τις προεδρικές εκλογές. Η επιλογή προκάλεσε έκπληξη καθότι υποψήφιος αναμενόταν να είναι ο πρωθυπουργός Ταγίπ Ερντογάν και το ΚΔΑ προσπαθούσε να καθησυχάσει τους φόβους των υποστηρικτών της κοσμικοποίησης. Δεν έπιασε όμως. Σχεδόν ένα εκατομμύριο άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους να διαμαρτυρηθούν για την υποψηφιότητα του Γκιουλ. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης απείχαν από τον πρώτο γύρο της ψηφοφορίας στο κοινοβούλιο και στέρησαν στον Γκιουλ την απαιτούμενη απαρτία. Οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις έθεσαν τη σφραγίδα τους προειδοποιώντας ότι θα υπεράσπιζαν την κοσμικοποίηση και κατηγόρησαν την κυβέρνηση ότι επιδείκνυε ανοχή στον ριζοσπαστικό ισλαμισμό.

Η απάντηση του ΚΔΑ ήταν άνευ προηγουμένου. Η κυβέρνηση επέπληξε δημόσια τις ένοπλες δυνάμεις για τη δήλωσή τους, ανακοίνωσε πρόωρες εκλογές και έθεσε σε κίνηση της διαδικασία σημαντικών συνταγματικών τροποποιήσεων ώστε η εκλογή του προέδρου να γίνεται απευθείας από τον λαό. Ο Γκιουλ, που απέτυχε δύο φορές να κερδίσει απαρτία, απέσυρε την υποψηφιότητά του, αλλά δεσμεύτηκε να είναι ο υποψήφιος του ΚΔΑ στην εκλογή του προέδρου απευθείας από τον λαό.

Κατά τον Φαρούκ Λογκολού, διευθύνοντα του Ευρασιατικού Στρατηγικού Κέντρου Ερευνών, ο πρόσφατος πολιτικός σάλος ισοδυναμεί με αγώνα στα πλαίσια μιας δημοκρατίας που ωριμάζει. Η κρίση, προτείνει, είναι πιθανότερο να ενισχύσει το δημοκρατικό σύστημα παρά να το υποθάλψει.

«Σε ορισμένες πτυχές της, η τουρκική δημοκρατία δεν είναι αρκετά ώριμη σε σχέση με τις ευρωπαϊκές, αλλά είναι θέμα προόδου της διαδικασίας. Η πρόσφατη παρέμβαση του στρατού στα πολιτικά καταδεικνύει τις αδυναμίες της τουρκικής δημοκρατίας όσον αφορά τον μηχανισμό ελέγχου και ισορροπίας» λέει ο Λόγκογλου. «Ασφαλώς από μια φιλελεύθερη και δημοκρατική σκοπιά, η πρόσφατη κίνηση του στρατού είναι ανάρμοστη. Θα ήταν όμως λάθος να επικρίνει κανείς μόνο τον στρατό καθότι και το κυβερνών κόμμα ΚΔΑ διέπραξε σοβαρά σφάλματα».

Για παράδειγμα, λένε οι επικριτές, το ΚΔΑ έσφαλε με το να στηρίζεται στην απόλυτη κοινοβουλευτική του πλειοψηφία, αντί να επιδιώξει τη συναίνεση των πολιτικών δυνάμεων.

Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Ιχμέτ Τσετίν διεξάγει ενδοκομματικές συνομιλίες, σκοπός των οποίων είναι η αναβίωση του κέντρου ως πολιτικής δύναμης. [Getty Images]

Το ΚΔΑ κυβερνά την Τουρκία από το 2002. Έχει ηγηθεί πολιτικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων και έπεισε την ΕΕ να ξεκινήσει τις ενταξιακές συνομιλίες, 40 έτη μετά την πρώτη εκδήλωση επιθυμίας της Τουρκίας προς ένταξη. Ωστόσο, αναζωπύρωσε τις ανησυχίες των υποστηρικτών της κοσμικοποίησης με κινήσεις που προφανώς απέβλεπαν στη διεύρυνση του ρόλου της θρησκείας. Κάλεσε για την κατάργηση της απαγόρευσης του φερετζέ στα σχολεία και τις κυβερνητικές υπηρεσίες καθώς και για την ποινικοποίηση της μοιχείας. Ορισμένοι δήμοι που ελέγχει το κόμμα έλαβαν μέτρα για την απαγόρευση της κατανάλωσης οινοπνευματωδών.

Ο αποχωρών πρόεδρος Αχμέτ Νακσντέτ Σεζέρ είναι πιστός υποστηρικτής της κοσμικοποίησης. Κατά τα τελευταία πέντε χρόνια διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη διατήρηση μιας ισορροπίας μεταξύ του στρατού, ένθερμου υποστηρικτή της κοσμικοποίησης, και της κυβέρνησης που έχει τις ρίζες της στο Ισλάμ. Ο Σεζέρ άσκησε βέτο σε αρκετά σχέδια νόμου με το αιτιολογικό ότι παραβίαζαν την αρχή της κοσμικοποίησης και άσκησε βέτο στον διορισμό τουλάχιστον 350 ισλαμιστών ηγετών σε θέσεις-κλειδιά.

Το τουρκικό πολιτικό σύστημα είναι κοινοβουλευτική δημοκρατία, με την κυβέρνηση να περιβάλλεται με το μεγαλύτερο μέρος της εξουσίας. Ωστόσο, ο πρόεδρος έχει το δικαίωμα άσκησης βέτο στην εφαρμογή των νόμων μετά την ψήφισή τους από το κοινοβούλιο και έχει κατόπιν το δικαίωμα να προσφύγει στο Συνταγματικό Δικαστήριο κατά του νόμου στον οποίο αντιτίθεται. Διορίζει επίσης κυβερνήτες, πρέσβεις, αρχηγούς αστυνομίας, προϊσταμένους υπουργείων και αναπληρωτές αυτών, ανώτερους δικαστές, μέλη του ανώτατου συμβουλίου εκπαίδευσης, πρυτάνεις πανεπιστημίων και τον διοικητή της κεντρικής τραπέζης. Είναι ο γενικός διοικητής των ενόπλων δυνάμεων. Το στράτευμα, τα δικαστήρια και τα πανεπιστήμια της Τουρκίας είναι παραδοσιακά υποστηρικτές της κοσμικοποίησης.

Με δεδομένο τον σημαντικό ρόλο του προέδρου, η αντίδραση στην υποψηφιότητα Γκιουλ δεν προκαλεί έκπληξη. Το ΚΔΑ ελέγχει ήδη το κοινοβούλιο και την κυβέρνηση. Εάν κέρδιζε την προεδρία, το κόμμα θα έλεγχε όλους τους βασικούς θεσμούς άσκησης εξουσίας. Η Τουρκία, από πρακτικής σκοπιάς, θα ήταν υπό την εξουσία ενός κόμματος.

Οι υποστηρικτές της κοσμικοποίησης δεν καλοδέχθηκαν την ιδέα της άμεσης εκλογής του προέδρου από τον λαό, θεωρώντας την κίνηση του ΚΔΑ ως μια ακόμα απειλή για το σύστημα ελέγχων και εξισορροπήσεων. Η ομοσπονδία επιχειρήσεων TUSIAD, η οποία ασκεί μεγάλη επιρροή, προειδοποιεί ότι τέτοιες αλλαγές θα πρέπει να εισάγονται μόνο μετά από γενικές εκλογές, ευρύ διάλογο και τη συναίνεση όλων των κομμάτων.

«Το κοινοβουλευτικό σύστημα της χώρας μας είναι αποτέλεσμα μιας ιστορικής διαδικασίας. Η απόπειρα μεταβολής της ουσίας του συστήματος αυτού θα ανοίξει το δρόμο της αβεβαιότητας στο πολιτικό μας σύστημα» αναφέρει σε δήλωσή της η ομοσπονδία.

Ως απάντηση στην προσπάθεια του ΚΔΑ για κυριαρχία, ο πολιτικός χάρτης υφίσταται ορισμένες σημαντικές προσαρμογές. Δύο κόμματα της κεντροδεξιάς, το Κόμμα του Αληθινού Δρόμου (ΚΑΔ) και το Κόμμα της Μητέρας Πατρίδας (ΚΜΠ) κατέληξαν σε συμφωνία συγχώνευσης, υποσχόμενα την «ανασυγκρότηση του πολιτικού κέντρου». Τα κεντρώα κόμματα κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 απολάμβαναν το 80% περίπου της προτίμησης των εκλογέων, αλλά έκτοτε τα ποσοστά τους έπεσαν γύρω στο 20%. Πράγματι, ήταν ο τεμαχισμός των εκλογέων της κοσμικοποίησης που επέτρεψε στο ΚΔΑ να αποσπάσει τα δύο τρίτα των εδρών στο κοινοβούλιο, αν και είχε κερδίσει μόνο το 34% των ψήφων.

Το ΚΔΑ έσφαλε με το να στηρίζεται στην απόλυτη κοινοβουλευτική του πλειοψηφία, αντί να επιδιώξει τη συναίνεση των πολιτικών δυνάμεων, λένε οι επικριτές. [Getty Images]

Στην Τουρκία, για την είσοδο ενός κόμματος στο κοινοβούλιο απαιτείται το 10% των ψήφων. Μόνο το ΚΔΑ και το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (ΡΛΚ) κατάφεραν να υπερβούν τη βάση αυτή, ενώ το υπόλοιπο 45% των ψήφων διαμοιράστηκε μεταξύ των 17 κομμάτων, κανένα από τα οποία δεν εκπροσωπείται στο κοινοβούλιο.

Η νέα συμμαχία της κεντροδεξιάς αποτελεί απειλή για το ΚΔΑ λόγω του ότι θα μπορούσε να αποσπάσει τη μεσαία τάξη των ψηφοφόρων των πόλεων, οι οποίοι στήριξαν τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις και την ευρωπαϊκή πολιτική της κυβέρνησης και που ανησυχούν όμως για την κρυφή «ισλαμική ατζέντα».

Στο χώρο της κεντροαριστεράς, το ΡΛΚ δηλώνει ότι συμφώνησε κατ’ αρχήν να συμπεριλάβει υποψηφίους του μικρού Δημοκρατικού Κόμματος της Αριστεράς (ΔΚΑ) στη λίστα των υποψηφίων του. Η κίνηση αυτή έγινε μετά από μεγάλες διαδηλώσεις σε Άγκυρα και Κωνσταντινούπολη κατά τις οποίες χιλιάδες διαδηλωτές ζητούσαν την ένωση.

Ο Ικμέτ Τσετίν, πρώην υπουργός Εξωτερικών και σεβαστή προσωπικότητα της τουρκικής κεντροαριστεράς, λέει πως το μήνυμα των μαζών ήταν σαφές.

«Δεν ερμηνεύω ότι το κάλεσμα αυτό αποσκοπούσε μόνο στα κόμματα της αριστεράς. Οι άνθρωποι τρέφουν ανησυχία για τις πολιτικές του ΚΔΑ. Δεν θεωρούν τους σημερινούς πρωταγωνιστές του χώρου της αντιπολίτευσης ως ικανούς. Εξετάζουν κάποια σοβαρή εναλλακτική λύση».

Ο Τσετίν σήμερα διεξάγει μια σειρά ανεπίσημων συζητήσεων με άλλες εξέχουσες προσωπικότητες της κεντροδεξιάς και της κεντροαριστεράς, περιλαμβανομένου και του πρωθυπουργού Μεσούτ Γιλμάζ και του πρώην προέδρου Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ.

Σύμφωνα με τον πολιτικό αναλυτή Ερχάν Γκόκσελ, όμως, η πόλωση της τουρκικής πολιτικής είναι σήμερα τόσο βαθιά που οι προσπάθειες διάσωσης του κέντρου ενδέχεται να αποτύχουν ή να έχουν περιορισμένα αποτελέσματα. Οι ισλαμιστές κοι οι συντηρητικοί θα εξακολουθούν να υποστηρίζουν το ΚΔΑ, υποστηρίζει, ενώ οι φιλελεύθεροι και οι υποστηρικτές της κοσμικοποίησης δεν θα έχουν άλλη επιλογή από το να εναποθέσουν τις ελπίδες τους στο ΡΛΚ. Τα άλλα κόμματα, ακόμα κι αν ενώσουν τις δυνάμεις τους, ενδέχεται να μείνουν εκτός.