Για ένα βιώσιμο Κοσσυφοπέδιο

07/08/2006

Όσο σημαντικό κι αν είναι το ζήτημα του καθεστώτος του Κοσσυφοπεδίου, αυτό από μόνο του δεν θα επιλύσει τα επείγοντα θέματα που αντιμετωπίζει η επαρχία ούτε εγγυάται μια σταθερή λύση, γράφει ο καθηγητής του πανεπιστημίου του Τορόντο Ρόμπερτ Ώστιν.

Του Ρόμπερτ 'Ωστιν για τους Soutieast European Times - 07/08/06

Ο πρόεδρος του Κοσσυφοπεδίου Φατμίρ Σέιντιου (δεξιά) και ο πρόεδρος της συνέλευσης του Κοσσυφοπεδίου Κόλε Μπερίσα (αριστερά) μιλούν στον τύπο κατά την επιστροφή τους από τις συνομιλίες της Βιέννης για το καθεστώς της επαρχίας, τον περασμένο μήνα. Πολλοί πολιτικοί στην επαρχία εστιάζουν την προσοχή τους στο μελλοντικό καθεστώς πρώτα και μετά στην οικονομία. [Λάουρα Χασάνι]

Με τις συνομιλίες που θα καθορίσουν το μελλοντικό καθεστώς του Κοσσυφοπεδίου να βρίσκουν τελικά το ρυθμό τους, οι προοπτικές της οικονομικής βιωσιμότητας του Κοσσυφοπεδίου γίνεται το σημαντικό θέμα. Ανεξάρτητα από την έκβαση των συνομιλιών, η δημιουργία μιας βιώσιμης οικονομίας είναι κρίσιμης σημασίας. Από τον καιρό της επέμβασης του ΝΑΤΟ, το 1999, οι περισσότεροι άνθρωποι θα σου πουν ότι το κύριο προϊόν του Κοσσυφοπεδίου είναι η πολιτική. Μια προσεκτικότερη ματιά στο εμπορικό ισοζύγιο του Κοσσυφοπεδίου λέει πολλά -- από τα 1,1 δις ευρώ των εμπορικών συναλλαγών, οι εξαγωγές ανέρχονται μόνο τα 42 εκατ. ευρώ. Ο ανισοσκελισμός αποδίδεται κυρίως στις δαπάνες της διεθνούς κοινότητας και τα σημαντικά εμβάσματα που στέλνουν στην πατρίδα η πάντοτε φιλόπονη διασπορά του Κοσσυφοπεδίου, οι οποίοι στέλνουν κάπου 600 εκατ. ευρώ το χρόνο. Στα θετικά, οι πολλές εισαγωγές και οι φόροι που τους συνοδεύουν σημαίνει ότι τα έσοδα από τους τελωνειακούς δασμούς ανέρχονται στο 70 τοις εκατό του προϋπολογισμού.

Με την αξιοσημείωτη εξαίρεση του Βετόν Σουρρόι, ηγέτη του κόμματος Όρα, ένας πολύ μικρός αριθμός πολιτικών αναφέρονται σε αυτά τα σοβαρά οικονομικά θέματα. Το τροπάριο στην Πρίστινα είναι πολύ απλό -- πρώτα το καθεστώς, τα οικονομικά αργότερα. Στην ουσία, τίποτε δεν ενδιαφέρει περισσότερο από την ανεξαρτησία. Αυτό έρχεται σε αντίφαση με την επίγεια πραγματικότητα. Εάν ο πληθυσμός είχε 'ψωνίσει' τη γραμμή αυτή το 1999, σήμερα δεν θα το έκανε. Στη γη που ο κόσμος μιλά για πολιτική και μόνο για πολιτική, οι πολιτικοί του Κοσσυφοπεδίου στερούνται στενής επαφής με τους ψηφοφόρους τους οι οποίοι ψάχνουν έναν οδικό χάρτη ο οποίος θα οδηγήσει στην ευημερία όταν ολοκληρωθούν οι συνομιλίες γύρω από το καθεστώς της επαρχίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο λαός του Κοσσυφοπεδίου πιστεύει ότι το ζήτημα του καθεστώτος δεν είναι ζωτικής σημασίας, αλλά μόνο που τώρα είναι πεπεισμένοι ότι κάποια μορφή ανεξαρτησίας είναι αναπόφευκτη και ότι θέλουν από τους ηγέτες τους να προχωρήσουν στο επόμενο πρόβλημα. Η Σερβία, εν τω μεταξύ, εξακολουθεί να είναι αντίθετη στην ανεξαρτησία. Κανείς ωστόσο στο Βελιγράδι δεν έχει εξηγήσει πώς θα μπορέσει η χώρα να αντεπεξέλθει στις απαιτούμενες πληρωμές μεταφοράς κεφαλαίου για να διατηρηθεί το Κοσσυφοπέδιο στην επιφάνεια και μέρος της Σερβίας.

Ένα πράγμα είναι βέβαιο. Σύμφωνα με δημοσκόπηση η οποία έγινε από την εδρεύουσα στην Πρίστινα Index Kosova, οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ότι το βασικό πρόβλημα, στην πραγματικότητα, είναι η ανεργία. Το Κοσσυφοπέδιο έχει να παρουσιάσει αριθμούς που προκαλούν έκπληξη και απελπισία. Η ανεργία εκτιμάται στο 44 τοις εκατό. Ένα ποσοστό 47 τοις εκατό περίπου ζουν σε συνθήκες φτώχειας, ενώ ένα 13 τοις εκατό σε φοβερή φτώχεια. Λαμβάνοντας υπόψη ακόμα και την απασχόληση στη μαύρη αγορά, η κατάσταση δεν παρουσιάζεται καλύτερη. Κάθε χρόνο, ένας ελάχιστος αριθμός 30,000 ατόμων εργάσιμης ηλικίας εισέρχονται στην αγορά εργασίας, και με λίγες επιλογές. Δεν χρειάζεται να κοιτάξεις πέρα από τους δρόμους της Πρίστινα για να δεις τις πραγματικές επιπτώσεις από την ανεργία των νέων, ενώ το ενδεχόμενο κοινωνικών ταραχών αποτελεί πραγματική ανησυχία.

Άνεργος αλβανός του Κοσσυφοπεδίου περιμένει σε ένα από τα κεντρικά σταυροδρόμια της Πρίστινα προσδοκώντας προσωρινή εργασία. Η ανεργία είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα του Κοσσυφοπεδίου. [Getty Images]

Μετά από αυτά, ποιες είναι οι προοπτικές του Κοσσυφοπεδίου; Οι μύθοι αφθονούν στα Βαλκάνια. Για πολλούς στο Κοσσυφοπέδιο, υπάρχει ο μύθος του τεράστιου ορυκτού πλούτου -- ιδιαίτερα στα ορυχεία της Τρέπκα. Ας υποθέσουμε ότι το μέρος μπορεί να επιβιώσει από αυτό και μόνο αυτό. Μολονότι οι φυσικοί πόροι αποτελούν πηγή οικονομικής βιωσιμότητας μακροχρόνια, η σχεδόν παντελής έλλειψη ξένων επενδύσεων σημαίνει ότι βραχυπρόθεσμα δεν βοηθούν σε τίποτα.

Επιπλέον, το Κοσσυφοπέδιο αντιμετωπίζει και άλλα σοβαρά προβλήματα μερικά από τα οποία θα μπορούσαν να λυθούν από την τελική διευθέτηση του ζητήματος του καθεστώτος. Η σημερινή αβεβαιότητα σημαίνει ότι το Κοσσυφοπέδιο δεν μπορεί να λάβει σοβαρά δάνεια από διεθνή πιστωτικά ιδρύματα λόγω της αδυναμίας του να υπογράψει εγγυήσεις. Εξαιτίας αυτού, και λόγω της κακιάς εικόνας της επαρχίας, οι επενδυτές μένουν σε απόσταση. Το Κοσσυφοπέδιο έλαβε ορισμένα δάφνινα στεφάνια από μια μελέτη της USAID, η οποία συμπέρανε ότι ήταν ένα από τα πλέον φιλικά περιβάλλοντα στην ανατολική Ευρώπη για τις επιχειρήσεις. Όπως κι αν έχει, οι άμεσες επενδύσεις εξωτερικού βρίσκονται σε πολύ χαμηλό επίπεδο ενώ βρίθουν οι ανησυχίες για το νομικό σύστημα, τη διαφθορά, τους μεγαλύτερους μισθούς με λιγότερο εκπαιδευμένο και μορφωμένο εργατικό δυναμικό από την λοιπή περιοχή και μια σαθρή υποδομή.

Οι σοβαροί ξένοι επενδυτές έχουν δίκιο να εκφράζουν ανησυχίες όταν ακούν ότι εάν θέλεις να παραμείνεις στην παραγωγή, θα πρέπει να είσαι πρώτα βέβαιος ότι έχεις φέρει αρκετές γεννήτριες καθότι το Κοσσυφοπέδιο μαστίζεται ακόμα από σοβαρά προβλήματα διακοπής ρεύματος. Η εταιρεία ηλεκτρισμού αντιμετωπίζει τεράστια χρέη, ενώ η καταβολή του λογαριασμού στο Κοσσυφοπέδιο είναι αρκετά αλλοπρόσαλλη στην καλύτερη των περιπτώσεων. Επιπλέον, ορισμένα από τα βασικά στοιχεία του ενεργητικού του Κοσσυφοπεδίου δεν έχουν ακόμα ιδιωτικοποιηθεί λόγω των διλημμάτων που σχετίζονται με το απροσδιόριστο καθεστώς της επαρχίας.

Το μεγάλο πρόβλημα, σύμφωνα με μια πρόσφατη έκθεση από τα βασικά γραφεία της UNMIK στην ΕΕ, είναι οι επιπτώσεις από τη μείωση του αριθμού της αποστολής των Ηνωμένων Εθνών. Μέχρι τώρα θα ήταν δύσκολο να μην καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι οι ροές εμβασμάτων και, πιο σημαντικό, τα χρήματα από τη διεθνή κοινότητα υποβαστάζουν την οικονομία του Κοσσυφοπεδίου. Οι ρυθμοί ανάπτυξης του Κοσσυφοπεδίου ήταν χαμηλοί, πρωτίστως λόγω της φθίνουσας βοήθειας των δωρητών κατά τη διάρκεια της περιόδου μετά τον πόλεμο και μετά την ανοικοδόμηση.

Πολλοί στο Κοσσυφοπέδιο πιστεύουν ότι τα ορυχεία της Τέρπκα μπορούν να κρατήσουν βιώσιμη την οικονομία της επαρχίας [Getty Images]

Η έκθεση εκτιμά ότι από το ξεκίνημά της, το 1999, η UNMIK δαπάνησε 2,6 δις ευρώ σε προσωπικό, αγαθά και υπηρεσίες στο Κοσσυφοπέδιο (το υπόλοιπο τμήμα της διεθνούς προσπάθειας πιθανόν να δαπάνησε κάτι παραπλήσιο) και ότι ενδέχεται να έχει ανεβάσει το ΑΕΠ του Κοσσυφοπεδίου κατά 9 τοις εκατό. Η Διεθνής Ομάδα Κρίσεων παρατηρεί ότι η UNMIK δημιούργησε μια πολιτική υπηρεσία η οποία απαριθμεί σχεδόν 70.000 προσωπικό, ενώ η Σλοβενία, μια χώρα με τον ίδιο πληθυσμό, διαθέτει μόνο 20.000 δημόσιους υπαλλήλους. Τυχόν μείωση, ή η οποιαδήποτε μερική μείωση, της παρουσίας της UNMIK στο Κοσσυφοπέδιο θα συνοδεύεται από αρκετά αρνητικά αποτελέσματα. Το μεγάλο ερώτημα είναι πώς να μετριαστούν όσο γίνεται περισσότερο τα αποτελέσματα αυτά, ιδιαίτερα όταν η οικονομία είναι τόσο αδύνατη και εξαρτημένη.

Στην ουσία, το Κοσσυφοπέδιο ακόμη δεν έχει αρχίσει αυτό που αποκαλείται μετάβαση στην οικονομία της αγοράς. Ένας από τους μεγάλους φόβους είναι ότι όταν αρχίσει το στάδιο της μετάβασης, το Κοσσυφοπέδιο θα μπορούσε να ακολουθήσει τα χνάρια της γειτονικής Αλβανίας η οποία δοκίμασε τα πλέον δραματικά, με περιοδικές διακοπές και ξεκινήματα, μεταβατικά στάδια λόγω, μεταξύ άλλων, της ακραίας πόλωσης, πολιτικοποίησης και της μυωπίας της αλβανικής ελίτ.

Τα νέα, ωστόσο, δεν είναι και τόσο άσχημα. Όπως παρατηρήθηκε, υπήρξαν θετικά αποτελέσματα στις εισπράξεις φόρων στα σύνορα και στο εσωτερικό. Μετά τον πόλεμο, η κοινωνία του Κοσσυφοπεδίου επέδειξε πραγματικό δυναμισμό στην ανοικοδόμηση. Η τελική διευθέτηση του καθεστώτος δεν εξασφαλίζει μόνο τη διευθέτηση του τελευταίου εναπομένοντος προβλήματος στα Βαλκάνια, αλλά θα οδηγήσει σε ένα είδος εξομάλυνσης του πολιτικού βίου τόσο στην Πρίστινα όσο και στο Βελιγράδι. Οι πολιτικοί και στα δύο αυτά μέρη έριξαν τον προβολέα στο ίδιο πράγμα στην ουσία -- την ανεξαρτησία του Κοσσυφοπεδίου -- όπου η μια πλευρά λέει 'ναι', ενώ η άλλη 'όχι'. Η λύση απαιτεί μια απότομη και ευπρόσδεκτη αλλαγή στο πώς να κάνουν τη δουλειά τους οι ηγέτες εφόσον οι ημέρες των εξιλαστήριων θυμάτων πλησιάζουν προς το τέλος τους. Αυτό σημαίνει ότι οι πολιτικοί θα χρειαστεί να δουλέψουν πιο σκληρά αφού οι ψηφοφόροι τους στο Κοσσυφοπέδιο και τη Σερβία ψάχνουν στην ουσία για το ίδιο πράγμα: σταθερότητα και την υπόσχεση ότι τα πράγματα θα βελτιωθούν.

Ο Ρόμπερτ Σ. Ώστιν διδάσκει ιστορία και πολιτική της Νοτιοανατολικής Ευρώπης στο Κέντρο Διεθνών Σπουδών "Munk" του πανεπιστημίου του Τορόντο.