Η Ρουμανία ετοιμάζει συνταγή κατά της διαφθοράς

31/07/2006

Όχι και πολύ καιρό πριν, η Ρουμανία διέτρεχε τον κίνδυνο να δει την ένταξή της στην ΕΕ να καθυστερεί λόγω ανεπαρκών μέτρων καταπολέμησης της διαφθοράς, αλλά η χώρα έκτοτε κατάφερε να μεταβάλλει την κατάσταση. Πολλοί το αποδίδουν στην υπουργό δικαιοσύνης, την Μόνικα Μακοβέι, η οποία διεξήγαγε έναν αποφασιστικό αγώνα υπέρ των μεταρρυθμίσεων.

Του Τζέλου Τρανταφίρ για τους Southeast European Times, Βουκουρέστι - 31/07/06

Η Ρουμανία ελπίζει να ενταχθεί στην ΕΕ την 1 Ιανουαρίου 2007. [Αρχείο]

"Για πρώτη φορά στην ιστορία της χώρας, κανένας δεν είναι υπεράνω του νόμου" Η δήλωση του επιτρόπου για τη διεύρυνση της ΕΕ Όλι Ρεν μπορεί να ακούστηκε παράξενα σε ορισμένα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Μόνο δύο χρόνια πριν, η Ένωση καλούσε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναβάλλει τις συνομιλίες με τη Ρουμανία λόγω της ευρύτατα διαδεδομένης διαφθοράς. Και τώρα, ο επίτροπος διεύρυνσης τους έλεγε μια διαφορετική ιστορία.

Είναι μια περίπτωση επιτυχίας, μολονότι εξακολουθούν να υπάρχουν φοβερές δυσκολίες. Έχουν ήδη παρέλθει αρκετά χρόνια από τότε που οι ρουμανικές αρχές έκαναν το επιβεβλημένο πρώτο βήμα αναγνώρισης και παραδοχής του μεγέθους του προβλήματος. "Σημείο ορόσημο ήταν η πρώτη παραδοχή ότι η διαφθορά ήταν μια πραγματικότητα" λέει ο Τζόναθαν Σηλ, ο οποίος προΐσταται της αποστολής της ΕΕ στο Βουκουρέστι. "Όταν πρωτοήλθα εδώ, η κυβέρνηση απλά το αρνούταν. Εάν αρνείσαι την ύπαρξη ενός προβλήματος, δεν έχεις ελπίδες για την επίλυσή του. Αυτό άλλαξε το 2002-2003" αναφέρει ο Σηλ.

Όμως, το να πάψεις να αρνείσαι την ύπαρξη ενός προβλήματος είναι απλά ένα βήμα. Η ενεργή διατήρηση του αγώνα κατά της διαφθοράς απαιτεί και πολιτική βούληση. Η προηγούμενη κυβέρνηση, της οποίας ηγείτο το Κοινωνικό Δημοκρατικό Κόμμα (ΚΔΚ) είχε πει αυτά που έπρεπε να ειπωθούν αλλά δίστασε να προβεί στις απαιτούμενες ενέργειες. Σαν αποτέλεσμα, η διαφθορά συνέχισε να υπάρχει, τα δικαστήρια εξακολουθούσαν να είναι αναποτελεσματικά και να υπηρετούν τους πολιτικούς αφέντες και οι Βρυξέλλες άρχισαν να έχουν αμφιβολίες για τη δέσμευση της κυβέρνησης.

Ο Τομ Γκάλαχερ, καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Μπράντφορντ, τονίζει τον σημαντικό ρόλο που έπαιξαν οι ΜΚΟ και ο ανεξάρτητος τύπος. "Τράβηξαν την προσοχή της ΕΕ σε κατάφωρες περιπτώσεις διαφθοράς και αναπτέρωσαν τη συνείδηση των ψηφοφόρων ενάντια σε ορισμένους υποψηφίους οι οποίοι στερούνταν "καθαρού πιστοποιητικού υγείας". Οι δημιουργικές τους τακτικές συνέβαλαν στο να υπάρξει δημόσια κατακραυγή κατά της επικρατούσας μετακομμουνιστικής δύναμης, του ΚΔΚ, το οποίο κατέστη αόρατο μέχρι λίγο πριν χάσει την εξουσία στις εκλογές του 2004" αναφέρει.

Εν τω μεταξύ, ένα σημαντικό κόμμα της αντιπολίτευσης, που φημίζεται για τον πραγματισμό του, εκμεταλλεύτηκε της ευκαιρίας. Το Δημοκρατικό Κόμμα, του οποίου τότε ηγείτο ο Τράιαν Μπασέσκου, έχει πραγματοποιήσει επώδυνες αλλαγές. Μικρότερο αλλά καθαρότερο, ήταν σε θέση να εγκαινιάσει μια επιτυχή επίθεση κατά της πολιτικής καθεστώσας τάξης η οποία ένοιωθε άνετα με τη διαφθορά.

Ο Μπασέσκου αναδείχθηκε πρόεδρος μιας χώρας η υποψηφιότητα της οποίας για ένταξη στην ΕΕ απειλείτο σοβαρά από μια διάταξη ασφαλείας για αναστολή της ένταξης -- εάν η κυβέρνηση της Ρουμανίας εξακολουθούσε να μένει ικανοποιημένη μόνο με μέτρα επί χάρτου.

"Ήταν μια τεράστια πρόκληση" λέει ο Σηλ. "Και η υπόδειξη της Μόνικα Μακοβέι για το υπουργείο δικαιοσύνης ήταν μια πάρα πολύ καλή κίνηση, γιατί δεν έχει πολιτικό παρελθόν". Ο Μπασέσκου είχε τη λαϊκή εντολή να προβεί σε αλλαγές. Και τώρα είχε το κατάλληλο άτομο στην κατάλληλη θέση για να τις φέρει σε πέρας. Ήταν καιρός για δράση.

Η υπουργός δικαιοσύνης Μόνικα Μακοβέι [Getty Images]

Η Μακοβέι, 47, πρώην δημόσιος κατήγορος που έγινε ενεργό μέλος υπεράσπισης των δικαιωμάτων, αντιμετώπισε ισχυρή αντίσταση από ένα δικαστικό κατεστημένο που έχει δεσμούς με το κομμουνιστικό παρελθόν. Όπως κι αν έχει, μπόρεσε να μεταρρυθμίσει το κατεστημένο αυτό χρησιμοποιώντας ως μέσα τη διαφάνεια, την λογοδοσία και την άμιλλα για τις κορυφαίες θέσεις. Οι πλέον αποτελεσματικές τεχνικές της: δημόσιες, αναλυτικές περιουσιακές καταστάσεις και η σύσταση του Γραφείου Καταπολέμησης της Διαφθοράς (ΓΚΔ).

Οι καταστάσεις περιουσιακών στοιχείων δημιούργησαν "κάτι που δεν είχε παρατηρηθεί στη Ρουμανία", λέει η Μακοβέι. "Ανακρίνονταν πολύ σημαντικοί πολιτικοί, οι οποίοι δεν είχαν ανακριθεί ποτέ στο παρελθόν" εφόσον δεν μπόρεσαν να εξηγήσουν το πόθεν έσχες του πλουτισμού τους. Ο χρόνος της ασυλίας είχε παρέλθει".

Η Μακοβέι ενίσχυσε την ανεξαρτησία των δημοσίων κατηγόρων, ενώ ζητούσε να υπάρχουν τακτικές αναφορές της αποτελεσματικότητάς τους και διαβεβαίωνε για τις ευθύνες τους. "Τώρα υπάρχει ιεράρχηση ευθυνών" εξηγεί. "Εάν το Γραφείο Καταπολέμησης της Διαφθοράς δεν κατάφερνε να πετύχει την αποστολή του, θα αναγκαζόμουν να ζητήσω τη μετάθεση του προϊσταμένου του. Διαφορετικά, θα με απέλυαν".

Το Γραφείο αποδείχθηκε αποτελεσματικό και αμερόληπτο. Κατηγόρησε τον πρώην πρωθυπουργό Άντριαν Ναστάσε για δωροληψία, αλλά έχει διερευνήσει και προσάψει κατηγορίες κατά ηγετικών στελεχών του σημερινού κυβερνώντος συνασπισμού. Η πρόσληψη ατόμων αποδείχθηκε δύσκολο έργο. "Λίγοι δημόσιοι κατήγοροι ήσαν πρόθυμοι να αναλάβουν το βάρος αυτό. Δεν μπορείς να πεις ότι υπάρχει ενθουσιασμός στο έργο του Γραφείου Καταπολέμησης της Διαφθοράς" παραδέχεται η Μακοβέι.

Η εξασθενίζουσα πολιτική βούληση αποτελεί θέμα ανησυχίας, σύμφωνα με την υπουργό. "Στις αρχές, δεν υπήρχε πολιτική αντιπολίτευση" ενθυμάται. Ωστόσο, η πολιτική δέσμευση μειώθηκε όταν η καταπολέμηση της διαφθοράς αποδείχθηκε πραγματική. Η αντιπολίτευση μετατέθηκε από το δικαστικό κατεστημένο στα κοινοβουλευτικά έδρανα. Έμπειροι πολιτικοί του κυβερνώντος συνασπισμού προσπαθούν να αλλάξουν τον τρόπο διορισμού του προϊσταμένου του Γραφείου Καταπολέμησης της Διαφθοράς.

"Η μεταβολή αυτή παρουσιάστηκε όταν αντιλήφθηκαν ότι το Γραφείο Καταπολέμησης της Διαφθοράς είναι όντως μια αυτόνομη υπηρεσία την οποία δεν θα μπορούσαν να ελέγξουν. Υπάρχει ένας φόβος των πολιτικών γι' αυτό το ανεξάρτητο, λειτουργικό Γραφείο Καταπολέμησης της Διαφθοράς" λέει η Μακοβέι.

Το Γραφείο Καταπολέμησης της Διαφθοράς έχει διερευνήσει τον πρώην πρωθυπουργό Άντριαν Ναστάσε (δεξιά) και άλλους αξιωματούχους. [Getty Images]

Ακόμη και οι πρώην ένθερμοι υποστηρικτές της από τις τάξεις του Δημοκρατικού Κόμματος άρχισαν να αποστασιοποιούνται και η Μακοβέι τώρα αντιμετωπίζει δυσκολίες με την προώθηση της έγκρισης των τελευταίων νομοθετικών πράξεων κατά της διαφθοράς: Το νόμο περί χρηματοδότησης των πολιτικών κομμάτων και σύστασης της Υπηρεσίας Τιμιότητας που θα εποπτεύει τις περιουσιακές δηλώσεις.

Απόφαση δια πυγμής ενδεχομένως να απαιτηθεί για την ολοκλήρωση της διαδικασίας αυτής. Αλλά στους 18 μήνες της θητείας της, η Μακοβέι έχει δείξει ότι μπορεί. Εκτός αυτού, απολαμβάνει την υποστήριξη ισχυρών συμμάχων στο εξωτερικό.

“Ένα μεγάλο μέρος της ενταξιακής επιτυχίας της Ρουμανίας θα έχει επιτευχθεί χάριν στην κυρία Μακοβέι” δήλωσε ο επίτροπος για τη δικαιοσύνη Φράνκο Φρατίνι. Παρά τα επαινετικά αυτά λόγια, δεν υπάρχει χρόνος για τη Ρουμανία να επαναπαύεται επί στεφάνων. Ο Ρεν ανέβαλε έως το Σεπτέμβριο την τελική κουβέντα για το εάν η ένταξη στην ΕΕ θα λάβει χώρα την 1η Ιανουαρίου του 2007, όπως προγραμματίζεται, ή θα αναβληθεί βάσει του όρου ασφαλείας. Τελικά, δεν αρκεί η σταυροφορία ενός μόνο υπουργού για την καταπολέμηση της διαφθοράς. Η Ρουμανία θα χρειαστεί να πείσει τις Βρυξέλλες ότι υπάρχει μια ορθή συνταγή.

Θα μπορούσε η προσέγγιση της Ρουμανίας να εφαρμοστεί στα Δυτικά Βαλκάνια; Σύμφωνα με τον Γκάλαχερ, υπάρχουν σημαντικές διαφορές. “Σε αντίθεση με τη Ρουμανία, οι χώρες αυτές έχουν μια παράδοση βίαιης μαφίας, η οποία είναι σχετικά αποστασιοποιημένη από τα πολιτικά κόμματα. Η ΕΕ χρειάζεται να ενισχύσει τις δραστηριότητές της κατά της μαφίας, εφόσον διακυβεύεται και η δική της ασφάλεια. Επομένως, η ΕΕ είναι πιθανόν να αναμειχθεί περισσότερο”.

Η εμπειρία της Ρουμανίας, όμως, αποτελεί μια βάση για την ενίσχυση των μεταρρυθμίσεων στα Δυτικά Βαλκάνια. “Η ΕΕ χρειάζεται να συνεργαστεί αποτελεσματικά με τοπικά στελέχη που είναι υπέρ των μεταρρυθμίσεων. Αυτό συνέβη μόνο εφόσον το ΚΔΚ έχασε την εξουσία το 2004 και εξηγεί γιατί η ενταξιακή στρατηγική στη Ρουμανία αντιμετωπίζει δυσκολίες” λέει ο Γκάλαχερ.