Τιμές πετρελαίου, οι αναπτυσσόμενες οικονομίες διαμορφώνουν την παγκόσμια εικόνα

03/01/2006

Οι οικονομολόγοι διαφέρουν στην ερμηνεία τους για τη σπουδαιότητα των αυξανόμενων τιμών πετρελαίου, οι οποίες στην ουσία προσεγγίζουν τις τιμές που προκάλεσαν τον στασιμοπληθωρισμό της δεκαετίας του ’70. Οι αισιόδοξοι κρίνουν ότι η αγορά θα ξαναβρεί την ισορροπία της αφής στιγμής επιλυθούν τα προβλήματα της προσφοράς – συμπεριλαμβανομένης και της συμφόρησης της δυνατότητας των διυλιστηρίων. Άλλοι, αναλύοντας τις συνιστώσες της οικονομικής υπεροχής της Κίνας και της Ινδίας, τον αυξημένο ανταγωνισμός για πόρους και την απειλή υπερθέρμανσης του πλανήτη, βλέπουν μια πιο περίπλοκη εικόνα. Στο παρελθόν, τα πλέον πεσιμιστικά σενάρια ακυρώθηκαν μερικώς από τις τεχνολογικές προόδους και τη λειτουργία των δυνάμεων της αγοράς. Άραγε θα ξανασυμβεί; Η σύγκρουση θεμάτων – οικονομικών, πολιτικών, στρατηγικών και οικολογικών – υποδηλώνει ότι οι αρμόδιοι χάραξης πολιτικής δεν θα πρέπει να επαναπαύονται, γράφει ο πρώην υπουργός οικονομικών της Ρουμανίας Ντανιέλ Νταϊάνου.

Του Ντανιέλ Νταϊάνου για τους Southeast European Times, Βουκουρέστι – 02/01/06

Όταν η τιμή του πετρελαίου ανέβηκε πάνω από τα $50 το βαρέλι, ο κόσμος άρχισε να ανησυχεί Όταν έφτασε τα $70 το βαρέλι τον Σεπτέμβριο – πέφτοντας μετά μεταξύ $60 και $65 – οι αναλυτές άρχισαν να κοιτάζουν με προσοχή το επόμενο κατώφλι.

Ο λόγος είναι φανερός: σε πραγματικές τιμές, $80 το βαρέλι ισοδυναμεί με την τιμή που προκάλεσε το στασιμοπληθωρισμό στις Δυτικές οικονομίες ορισμένες δεκαετίες πριν. Τότε, οι αραβικές πετρελαιοπαραγωγές χώρες χρησιμοποίησαν το στρατηγικό αυτό αγαθό ως οικονομικό και πολιτικό όπλο. Σε αρκετές περιπτώσεις, η τιμή του πετρελαίου αυξήθηκε πάνω από τα $40 το βαρέλι. Η τιμή σήμαινε μια δραστική και σημαντική αλλαγή των συνθηκών εμπορίου ανάμεσα στις χώρες που εξάγουν και τις χώρες που εισάγουν πετρέλαιο.

Οι σημερινές υψηλές τιμές πετρελαίου συνεπώς εγείρουν ένα απλό ερώτημα: είναι η σημερινή κατάσταση παρόμοια με εκείνη που υπήρχε πριν μερικές δεκαετίες; [Αρχείο]

Οι πλούσιες, βιομηχανικές χώρες απορρόφησαν το σοκ των τιμών πετρελαίου μέσω επιβράδυνσης των οικονομικών ρυθμών (ακόμη και οικονομική ύφεση) και βαριά χρηματοδότηση των αυξανόμενων ελλειμμάτων του προϋπολογισμού. Με τον καιρό, η αύξηση της τιμής των βιομηχανικών προϊόντων αποζημίωσε για τις νέες τιμές του πετρελαίου. Ο συνδυασμός οικονομικής ύφεσης και υψηλού πληθωρισμού – κοντά στο 20 τοις εκατό πριν την έλευση του Πωλ Βόλκερ στο πηδάλιο της Ομοσπονδιακής Τράπεζας – δημιούργησε σύγχυση όχι και σε λίγους μακροοικονομολόγους, τους ερχόταν δύσκολο να αποδεχθούν γενικά ότι η μικρή αξιοποίηση των πόρων μπορεί να συνυπάρχει με έναν γρηγορότερο ρυθμό πληθωρισμού. Συνακόλουθα, το συμβατικό παράδειγμα θα έπρεπε να επεκταθεί και να λάβει υπόψη το σενάριο κατά το οποίο ένα ισχυρό σοκ από την πλευρά της προσφοράς εξουδετερώνει τη δυνατότητα της οικονομίας να υποβληθεί σε μια ομαλή και γρήγορη ανακατανομή των πόρων, ως μέσο απορρόφησης του σοκ αυτού. Στην περίπτωση αυτή, η οικονομική ύφεση σε συνάρτηση με τον υψηλότερο πληθωρισμό καθίσταται αναπόφευκτη.

Μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι οι Δυτικές οικονομίες δοκίμασαν ένα σοκ το οποίο, δεκαετίες μετά, θα ένοιωθαν σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα οι μετακομμουνιστικές οικονομίες. Ενώ η Δύση έπρεπε να αντιμετωπίσει τις βάναυσες αλλαγές στους όρους της συμφωνίας για ένα στρατηγικό αγαθό, οι μετακομμουνιστικές οικονομίες έπρεπε να αντιμετωπίσουν ένα ευρύ φάσμα θεσμικών μεταρρυθμίσεων και ανακατανομής πόρων μετά την κατάρρευση του σοβιετικού οικονομικού μπλοκ. Πράγματι, οι χώρες του σοβιετικού μπλοκ ήσαν μερικώς απομονωμένες κατά το χρόνο εκείνο από το σοκ των τιμών του πετρελαίου, αλλά ωφελήθηκαν από το φθηνό πετρέλαιο από την πρώην ΕΣΣΔ. Οι φτωχές οικονομίες που εισήγαγαν πετρέλαιο χτυπήθηκαν περισσότερο, αφού υπέστησαν διπλό χαστούκι: μια πάρα πολύ μεγαλύτερη τιμή πετρελαίου, συν τις σταδιακά αυξανόμενες τιμές των βιομηχανικών προϊόντων.

Οι σημερινές υψηλές τιμές πετρελαίου συνεπώς εγείρουν ένα απλό ερώτημα: είναι η σημερινή κατάσταση παρόμοια με εκείνη που υπήρχε πριν μερικές δεκαετίες; Αφενός, οι συμφορήσεις στην δυνατότητα των διυλιστηρίων δείχνουν ότι υπάρχει πρόβλημα με την προσφορά, που επιδεινώθηκε από τις συνέπειες φυσικών καταστροφών όπως οι τυφώνες Κατρίνα και Ρίτα. Παρόμοια, η εξερεύνηση του πετρελαίου δεν έχει αναπτυχθεί επαρκώς κατά τα τελευταία έτη. Οι συνέπειες όσον αφορά την χάραξη πολιτικής είναι η ισορροπία της αγοράς θα μπορούσε να αποκατασταθεί εάν εξαλείφονταν οι περιορισμοί της προσφοράς. Ωστόσο, υπάρχει μια βασική καινοτομία στην εικόνα: η οικονομική άνοδος της Ασίας – ιδιαίτερα της Κίνας και της Ινδίας – δημιουργεί μια πρόσθετη και αυξανόμενη πίεση στην αγορά πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Με τον καιρό, η αύξηση των τιμών βιομηχανικών προϊόντων αποζημίωσε για τις νέες τιμές του πετρελαίου.[Αρχείο]

Το μεγάλο ερώτημα, συνεπώς, είναι αυτό: Ποια είναι δυνητικά η επίδραση της νέας αυτής παγκόσμιας εικόνας στη δυναμική των τιμών των βασικών αγαθών, στις οποίες στηρίζεται η λειτουργία των σύγχρονων οικονομιών;

Ένα μαθουσαλικό, πεσιμιστικό σενάριο προβλέπει περαιτέρω απότομες αυξήσεις των τιμών παράλληλα με την προσπάθεια για έλεγχο των βασικών πόρων. Ας θυμηθούμε τις συζητήσεις διανοουμένων και άλλες που αφορούν στη χάραξη πολιτικής μετά τη δημοσίευση της έκθεσης Μίντοους «Τα όρια της Ανάπτυξης» -- το οποίο ανατέθηκε από το κλαμπ της Ρώμης περισσότερο από τρεις δεκαετίες πριν. Παρομοίως, το κέντρισμα για το πλάσιμο της παγκόσμιας δυναμικής (το μοντέλο Φόρεστερ, που αναπτύχθηκε από τον καθηγητή του ΜΙΤ Τζέι Φόρεστερ) προερχόταν από την ανάγκη διερεύνησης του τι έμελλε συμβεί μετά από μια σοβαρή μεταβολή των περιστάσεων στις αγορές εμπορευμάτων. Η μαθουσαλική άποψη ακυρώθηκε μερικώς από τις τεχνολογικές προόδους και από τη λειτουργία των δυνάμεων της αγοράς, που κατέστησε τη χρήση εναλλακτικών πηγών ενέργειας κερδοφόρα στις νέες τιμές. Θα μπορούσαμε να στοιχηματίσουμε ξανά στην τεχνολογία και να μένουμε αδιάφοροι; Ίσως, αλλά η απάντηση θα πρέπει να λάβει υπόψη την Κίνα και την Ινδία.

Το σοκ από την πλευρά της προσφοράς ενδέχεται να διαρκέσει, με τις ασιατικές οικονομίες να ασκούν πιέσεις στην αγορά πετρελαίου και φυσικού αερίου κατά τα προσεχή έτη. Μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι αυτό από μόνο του υποδηλώνει ότι οι τιμές του πετρελαίου δεν θα επανέλθουν κάτω από τα $40 το βαρέλι σύντομα. Επιπλέον, αν και η αύξηση των τιμών υπήρξε συγκριτικά σταδιακή, όπως κι αν έχει επιβάλλει μεταβολές στην κατανάλωση και την παραγωγή. Για μια ακόμη φορά, οι φτωχές χώρες είναι αυτές που επλήγησαν περισσότερο, ιδιαίτερα αυτές που εισάγουν ενέργεια.

Από αυτά συνάγεται αριθμός επιπτώσεων. Ο ανταγωνισμός για τον έλεγχο των κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου θα ενταθεί κατά τα προσεχή έτη και θα έχει επιπτώσεις σε γεωπολιτικά καθώς και σε θέματα που σχετίζονται με την ασφάλεια και θα συνοδεύεται από μια ξέφρενη αναζήτηση για νέα κοιτάσματα. Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο θα θεωρούνται έτι περισσότερο ως στρατηγικά αγαθά και οι μεγάλες οικονομίες θα καθορίσουν την εξωτερική τους πολιτική ανάλογα. Είναι πάρα πολύ πιθανό ότι οι ανάγκες των βιομηχανιών να είναι πιο ανταγωνιστικές θα συγκρουστούν με οικολογικές ανησυχίες σε καιρούς κατά τους οποίους τα αποτελέσματα της θέρμανσης του πλανήτη είναι περισσότερο ορατά και ανησυχητικά.

Οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου επιβραδύνουν την ανάπτυξη και οδηγούν σε υψηλότερα επίπεδα πληθωρισμού. Γι’ αυτό, θα προκύψουν μεγάλα «παζαρέματα» τόσο για τις επιχειρήσεις όσο και για τις κυβερνήσεις, που θα απαιτούν σαφήνεια πολιτικής και ακριβείς υπολογισμούς του κόστους και των ωφελημάτων. Μια νέα ώθηση για συντήρηση ενέργειας θα πρέπει να αναμένεται κάτω από αυτές τις συνθήκες. Οι προϋπολογισμοί στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα θα αντιμετωπίζουν όλο και μεγαλύτερες πιέσεις εάν δεν ληφθούν μέτρα σύντομα και εφαρμοστούν με συνέπεια σε βάθος χρόνου.