Η καταπολέμηση της διαφθοράς στις χώρες της ΝΑ Ευρώπης: Ο παράγων «Ευρωπαϊκή Ένωση»

06/06/2005

Η αναμενόμενη είσοδος της Ρουμανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2007 αποτελεί απόδειξη της δραματικής προόδου που σημείωσε η χώρα. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμα μερικοί τομείς ανησυχίας, που ο πλέον σημαντικός είναι το ευρέως διαδεδομένο πρόβλημα της διαφθοράς. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν επανειλημμένα ότι η διαφθορά – ιδιαίτερα όσον αφορά στο σύστημα δικαιοσύνης -- είναι από τις μεγαλύτερες απογοητεύσεις και ανησυχίες των πολιτών της χώρας. Ενώ οι αισιόδοξοι έχουν εμπιστοσύνη στη δυνατότητα των διαρθρωτικών και θεσμικών αλλαγών να μειώσουν ανήθικες συμπεριφορές, άλλοι εκφράζουν φόβο για τα προβλήματα ‘εξάρτησης’ και τις παγίδες της υπανάπτυξης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να αποβεί ο καταλυτικός παράγοντας που χρειάζεται για να επέλθουν αλλαγές σε προβληματικούς τομείς, ισχυρίζεται ο οικονομολόγος και πρώην υπουργός οικονομικών της Ρουμανίας Ντανιέλ Νταϊάνου.

Του Ντανιέλ Νταϊάνου για τους Southeast European Times, Βουκουρέστι -- 06/06/05

[Αρχείο]

Οι εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης τονίζουν την πρόοδο της Ρουμανίας στην προσπάθειά της να ενταχθεί στην ΕΕ το 2007, αλλά ξεχωρίζουν και τη διαφθορά ως ένα ζημιογόνο κοινωνικό και οικονομικό φαινόμενο. Σπάνια να υπάρξει δημοσκόπηση που να μην αναφέρει τη διαφθορά και την ανεπαρκή λειτουργία του δικαστικού συστήματος ως μια από τις μεγαλύτερες απογοητεύσεις και ανησυχίες των πολιτών της χώρας. Ποιες, λοιπόν, είναι οι προσδοκίες για την αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών;

Δύο σκέψεις αναγνωρίζονται όσον αφορά την εξήγηση των προτύπων συμπεριφοράς σε ένα μεταβατικό στάδιο. Και οι δύο εξάγονται συμπερασματικά στις αναπτυσσόμενες κοινωνίες γενικά. Η πρώτη, η πλέον αισιόδοξη, τονίζει τις θεσμικές αδυναμίες των πρώην κομμουνιστικών κοινωνιών, την λανθάνουσα λειτουργία ελέγχου και ισορροπιών και ένα διεφθαρμένο δικαστικό σώμα, σε συνδυασμό με μια εξασθενισμένη δυνατότητα εφαρμογής του νόμου. Ιδανικά, η σταθερή πρόοδος των διαρθρωτικών και θεσμικών αλλαγών θα επέτρεπαν στις μεταβατικές κοινωνίες να περιορίσουν την ανήθικη συμπεριφορά σημαντικά με την πάροδο του χρόνου. Τόσο οι μικρο-ανεπάρκειες όσο και η κακή κατανομή των πόρων θα περιορίζονταν και η απόδοση της οικονομίας θα βελτιωνόταν σταδιακά. Ο δε κανόνας του δικαίου θα γινόταν πραγματικότητα.

Μια εκδοχή αυτού του αισιόδοξου ειρμού σκέψης δείχνει προς την κατεύθυνση των καλών επιδόσεων αριθμού αναδυόμενων οικονομιών – ιδιαίτερα στην νοτιοανατολική Ασία – οι οποίες είχαν προβλήματα ευρέως εξαπλωμένης διαφθοράς και ρουσφετιού. Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η διαφθορά, σε μαζική κλίμακα, μπορεί να αποτελεί αναπόφευκτο σύντροφο της μετάβασης από ένα καθεστώς φτώχειας, ενώ ο περιορισμός της είναι χρονοβόρα υπόθεση.

Ο Ρουμάνος πρόεδρος Τραιάν Μπασέσκου (δεξιά) και ο Ρουμάνος πρωθυπουργός Καλίν Ποπέσκου Ταριτσεάνου (αριστερά) μετά την ορκωμοσία της κυβέρνησης στις 29 Δεκεμβρίου 2004. Η αλλαγή κυβέρνησης επιτεύχθηκε από τη λαχτάρα των Ρουμάνων για αλήθεια και δικαιοσύνη, αλλά οριστική πρόοδος δεν είναι ακόμα ορατή. [AFP]

Η ένταξη στην ΕΕ μπορεί να ειδωθεί μέσα από τους φακούς αυτής της ανεξερεύνητης λογικής. Η ένταξη, αναμφίβολα, θα παρείχε μια έκτακτη άγκυρα για συστηματικό μετασχηματισμό και οικονομική πρόοδο. Η ένταξη θα σήμαινε τη «Μεγάλη Ώθηση» που ο οικονομολόγος Πωλ Ρόζενσταιν Ροντάν ανάφερε έξι δεκαετίες πριν στο βρετανικό Economic Journal, τονίζοντας αυτό που χρειαζόταν η ΝΑ Ευρώπη για να ξεπεράσει τις παγίδες της υπανάπτυξης. Όντως, οι ρουμάνοι πολίτες υπολογίζουν ότι η ευρωπαϊκή ένταξη θα βοηθήσει στην τελική αντιμετώπιση των κοινωνικών και οικονομικών αδυναμιών της χώρας, στις οποίες περιλαμβάνονται και τα διαδεδομένα «φακελάκια» και άλλες μορφές διαφθοράς. Η είσοδος στην Ένωση άλλων οχτώ χωρών που βρίσκονται σε μεταβατικό στάδιο, την 1η Μαΐου 2004, φαίνεται να επαληθεύει αυτή τη λογική.

Ωστόσο, υπάρχει και μια πιο απαισιόδοξη τάση σκέψης η οποία τονίζει την «οδό της εξάρτησης» και δείχνει την εμμονή της εξαπλωμένης διαφθοράς, επισφαλείς θεσμούς και δυσλειτουργούσες αγορές σε πολλά σημεία του κόσμου. Η λατινική Αμερική προσφέρει ένα πασιφανές παράδειγμα από την άποψη αυτή. Τι εξηγεί την συνέχιση μιας κακής κοινωνικής ισορροπίας και τις κακές επιδόσεις της οικονομίας για μεγάλα χρονικά διαστήματα; Γιατί είναι τόσο δύσκολο να ξεφύγει κανείς από το φαύλο κύκλο και τις παγίδες της υπανάπτυξης; Γιατί η οικονομική άνοδος αριθμού ασιατικών κρατών αποτελεί μάλλον την εξαίρεση στον κανόνα, στην σύγχρονη ιστορία, ακόμη κι αν η πρόοδός τους δεν ήταν απαλλαγμένη από τη διαφθορά και το ρουσφέτι;

Η εμπειρία των χωρών της λατινικής Αμερικής προσφέρει έναν προειδοποιητικό μύθο για τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες τις ΝΑ Ευρώπης και της πρώην Σοβιετικής Ένωσης που διέρχονται ένα μεταβατικό στάδιο. Στα Βαλκάνια, για παράδειγμα, το σύνδρομο της ανίσχυρης πολιτείας και το εύθραυστο των θεσμών καθώς και ο μεγάλος βαθμός εγκληματικότητας στην οικονομική ζωή θα πρέπει να αποτελεί λόγο σοβαρής ανησυχίας σε όσους ελπίζουν να αναστρέψουν την αντίξοη «οδό της εξάρτησης». Πράγματι, η ΕΕ μπορεί να εξασφαλίσει μια πολύ ισχυρή άγκυρα και εργαλείο μετασχηματισμού για όλη την περιοχή, όπως έκανε και στην κεντρική Ευρώπη. Υπάρχει λίγη αμφιβολία, ωστόσο, ότι η διαδικασία θα μπορούσε να είναι πιο χρονοβόρα και επώδυνη εξαιτίας των συγκεκριμένων τοπικών συνθηκών, στις οποίες περιλαμβάνονται η πολιτική και η ενδοεθνοτική διαμάχη.

Η ένταξη στην ΕΕ θα παρέχει στην Ρουμανία μια ανέλπιδα ευκαιρία να βελτιώσει τις δημόσιες πολιτικές της και, συνεπώς, τις επιδόσεις της οικονομίας της. Επιπλέον, θα παρέχει και την ευκαιρία καταπολέμησης της διαφθοράς πιο αποτελεσματικά. Η «κοινωνική μηχανική» που είναι σύμφυτη με την εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου θα μεταβάλλει τις θεσμικές δομές (συμπεριλαμβανομένων και των δικαστηρίων) προς το καλύτερο. Μεγαλύτερη διαφάνεια, περισσότερος νόμος δικαίου, περισσότερο διαφανείς κανόνες ανταγωνισμού (και κρατικής ενίσχυσης) αποτελούν αναπόσπαστο μέρος αυτής της διαδικασίας.

Ακόμη και μετά την ένταξη στην ΕΕ, πολλές αποφάσεις θα παραμείνουν σε ρουμανικά χέρια δημιουργών πολιτικής. [AFP]

Η αλλαγή της κυβέρνησης το Νοέμβριο του 2004 επιτεύχθηκε από τη λαχτάρα των Ρουμάνων για αλήθεια και δικαιοσύνη, αλλά η οριστική πρόοδος δεν είναι ακόμα ορατή. Η αναποτελεσματικότητα των ειδικών φορέων που συστάθηκαν για την αντιμετώπιση της διαφθοράς είναι γνωστή τοις πάσι, καθώς τα μέσα ενημέρωσης ξεσκεπάζουν τον ανήθικο δεσμό πολιτικής και δικαιοσύνης. Να το θέσουμε ωμά, το πολιτικό κατεστημένο της Ρουμανίας βρίθει από υποκρισία, ψεύδουσα ρητορική, υπεροψία και έλλειψη λογοδοσίας. Ένας μικρός αριθμός ανώτατων αξιωματούχων κρατούν ουδέτερη θέση σε συγκρούσεις συμφερόντων, ορισμένοι δε χρησιμοποιούν αδιάφορα τη θέση τους για προσωπικά οφέλη. Η φασαρία και η αναβλητικότητα που περιβάλλει τις δηλώσεις πλουτισμού των νομοθετών το διαλαλούν. Και πάλι, στο νου έρχεται η ένταξη στην ΕΕ ως το πιο πιθανό γεγονός που θα μπορούσε να θέσει σε κίνηση την απαιτούμενη αλλαγή νοοτροπίας.

Σίγουρα, η χώρα χρειάζεται περισσότερο καταρτισμένα, περισσότερο υπεύθυνα άτομα στην κορυφή – άτομα με το αίσθημα του επείγοντος των καιρών και των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η προσπάθεια ένταξης της Ρουμανίας στην ΕΕ υπό τους καλύτερους δυνατούς όρους. Γιατί η ένταξη στην ΕΕ, βέβαια, δεν θα διαμορφώσει το μέλλον της Ρουμανίας κατά έναν προκαθορισμένο τρόπο. Πολλά θα παραμείνουν σε ρουμανικά χέρια δημιουργών πολιτικής και πολλά θα εξαρτώνται από υπεύθυνους πολιτικούς που επιδιώκουν έξυπνες και αποτελεσματικές δημόσιες πολιτικές. Η ιδιότητα του δημιουργού πολιτικής δεν είναι μια ασήμαντη έννοια.

Οι δυτικοί ομόλογοι της Ρουμανίας, είτε στον κρατικό είτε στον ιδιωτικό τομέα, θα πρέπει να βοηθήσουν με το να είναι πιο ειλικρινείς και με το να τηρούν τους ίδιους κανόνες διαφάνειας και ηθικής συμπεριφοράς τους οποίους ενθαρρύνουν να μιμούνται και οι χώρες που διέρχονται από ένα μεταβατικό στάδιο. Εάν, επί παραδείγματι, ένας ρουμάνος δημιουργός πολιτικής αλλάζει συνέχεια τις σωστές διαδικασίες των διαγωνισμών όσον αφορά στον χειρισμό του δημόσιου χρήματος, οι δυτικοί ομόλογοί του δεν θα πρέπει να διστάσουν να τον πληροφορήσουν ότι η προσέγγιση αυτή δεν είναι αποδεκτή. Μολονότι η διαφθορά υπάρχει και σε πλούσιες χώρες της Δυτικής Ευρώπης και τις Ηνωμένες Πολιτείες, στις κοινωνίες αυτές ο κανόνας του δικαίου είναι σταθερός και τελικά οι έλεγχοι και ισορροπίες λειτουργούν αποτελεσματικά.

Για τον λόγο αυτό, η Δύση θα πρέπει πάντοτε να εφαρμόζει τις «καλύτερες πρακτικές» στις σχέσεις της με ρουμάνους αξιωματούχους ή εταιρείες. Όταν ο λόγος ύπαρξης παρεμποδίζει αυτό που εννοείται με τον όρο «καλύτερες πρακτικές», αυτό θα πρέπει να αναφέρεται ξεκάθαρα και να είναι αιτιολογημένο. Με τον τρόπο αυτό, η πρόοδος της Ρουμανίας προς την ένταξη και ότι έπεται αυτού θα βελτιωνόταν προς όφελος των πολιτών της. Συνακόλουθα, η ροπή προς βρώμικα παιχνίδια θα διατηρείται υπό έλεγχο. Μετά από ένα μεταβατικό διάστημα 15 χρόνων, στους πολίτες της Ρουμανίας αξίζει μια δημοκρατία και οικονομία που λειτουργεί καλύτερα.