Pregled 2011: Balkan

04/01/2012

Izručenje bivšeg vojnog komandanta bosanskih Srba Ratka Mladića UN-ovom tribunalu u Hagu bio je jedan od najvažnijih događaja na Balkanu u 2011, godini koja je obilježena i nasilnim okršajima na nepredvidljivom sjeveru Kosova.

Svetla Dimitrova za Southeast European Times -- 04/01/12

Bivši komandant bosanskih Srba Ratko Mladić uhapšen je i prebačen u Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju (ICTY) u Hagu u maju 2011. godine. [Reuters]

Tokom 2011, preostala dvojica osumnjičenika za ratne zločine koje je tražio Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju (ICTY) konačno su uhvaćeni i izručeni tom haškom sudu.

Jedno drugo važno dešavanje bilo je zaključenje pregovora o članstvu Hrvatske u EU krajem juna i potpisivanje Ugovora o pridruživanju zemlje tom 27-članom bloku 9. decembra.

Dvadeset šestog decembra je na snagu stupio ključni sporazum o slobodi kretanja između Kosova i Srbije. Tim sporazumom, postignutim tokom pregovora uz posredovanje EU, stanovnicima obje te zelje omogućava se da ulaze i slobodno putuju kroz teritoriju one druge zemlje po prvi put otkako je Kosovo u februaru 2008. proglasilo nezavisnost od Srbije.

Lošiji aspekti su bili ti što su provrele etničke tenzije 2011. i dalje predstavljale problem u nekim dijelovima Balkana, gdje politički lideri u Bosni i Hercegovini (BiH) nisu 14 mjeseci uspjeli da se dogovore o formiranju nove državne vlade, te izbijanje nasilja na sjeveru Kosova.

Mladić i Hadžić iza rešetaka u Hagu

Srbija je u 2011. uklonila veliku prepreku na svom putu ka evropskim integracijama kad je ICTY-ju izručila bivšeg vojnog komandanta bosanskih Srba Ratka Mladića i ratnog političkog lidera hrvatskih Srba Gorana Hadžića.

Mladić je uhapšen 26. maja, a u Hag je prebačen pet dana kasnije, nakon skoro 16 godina provedenih u bijegu. Taj 69-godišnji bivši komandant snaga bosanskih Srba suočen je s dvije tačke optužnice za genocid u vezi sa masakrom u Srebrenici nad preko 7.500 muškaraca i dječaka bosanskih Muslimana i u vezi s 43-mjesečnom opsadom Sarajeva. U izmijenjenoj optužnici od 16. decembra 2011, Mladić je optužen i po pet tačaka zločina protiv čovječnosti i kršenja zakona i običaja ratovanja.

Zbog zabrinutosti vezanih za Mladićevo zdravstveno stanje i "u interesu pravičnog i ekspeditivnog" suđenja, suci UN-a prihvatili su zahtjev tužilaca početkom decembra da se broj zločina u optužnici smanji sa 196 na 106.

Početak suđenja Mladiću planiran je za kraj marta 2012.

52-godišnji Hadžić izručen je Hagu 22. jula, dva dana nakon što je uhapšen. Taj bivši politički lider hrvatskih Srba, koji je uhvaćen nakon sedam godina bježanja, suočen je s optužnicom po 14 tačaka u kojoj se optužuje za ratne zločine i zločine protiv čovječnosti za svoju ulogu u sukobu u Hrvatskoj u periodu 1991-1995.

Suđenje Hadžiću po planu treba otpočeti 16. oktobra 2012.

Sukobi na Kosovu

Situacija na većinski srpskom sjeveru Kosova i dalje je napeta, ali općenito mirna, nakon izbijanja nasilja 25. jula, kad je u pucnjavi s lokalnim Srbima ubijen jedan kosovski policajac. Do incidenta je došlo kad je vlada poslala specijalnu policiju u tu zonu, kako bi preuzela kontrolu nad dva granična kontrolna punkta, u nastojanju da provede embargo na uvoz iz Srbije nakon propalih razgovora o sporazumu o trgovinskoj liberalizaciji sa Beogradom.

Sukobi na sjeveru Kosova postali su jedno od glavnih etničkih pitanja na Balkanu tokom 2011. [Reuters]

Bilo je nekoliko sporadičnih incidenata s nasiljem od kraja oktobra, kad je KFOR započeo s uklanjanjem cestovnih blokada koje su podigli etnički Srbi kako bi spriječili kosovske vlasti u preuzimanju kontrole u regionu, gdje i dalje funkcioniraju paralelne strukture pod vodstvom Srba. Dvojica njemačkih mirovnjaka ranjena su iz vatrenog oružja u incidentu krajem novembra, kad su srpski protestanti otvorili vatru na trupe KFOR-a. Tokom tog okršaja, ranjena su još 23 pripadnika KFOR-ovih trupa.

Zabrinut za moguće negativne posljedice takvog nasilja po nade svoje zemlje u smislu ostvarivanja statusa formalne kandidatkinje za EU na samitu Unije 9. decembra, srbijanski predsjednik Boris Tadić pozvao je kosovske Srbe da uklone barikade. Oni to nisu učinili.

Pozdravivši Tadićevo saopćenje od 29. novembra, NATO je pozvao na konkretne propratne akcije.

"Upotreba nasilja nad KFOR-om je neprihvatljiva i mi zbog toga žalimo," kaže se u saopćenju Sjeveroatlantskog vijeća od 1. decembra. "Mi pozivamo sve strane na uzdržanost i punu saradnju s međunarodnim akterima na terenu, u cilju osiguravanja slobode kretanja bez odlaganja," dodaje se u njemu, te se i Beograd i Priština pozivaju da nastave sa svojim konstruktivnim učešćem u međusobnim razgovorima uz posredovanje EU.

Tokom posjete Prištini 19. decembra, njemačka kancelarka Angela Markel pozvala je Beograd da raspusti paralelne srpske strukture na sjeveru Kosova.

Ranije u toku mjeseca, Srbija i Kosovo usvojili su sporazum o integralnom upravljanju granicama, usmjeren na rješavanje pograničnih problema između dviju zemalja. Među ostalim dogovorima postignutim tokom razgovora o tehničkim pitanjima uz posredovanje EU između Beograda i Prištine u drugoj polovini 2011. godine su sporazum o slobodi kretanja i još jedan o priznavanju diploma.

Istraga o trgovini organima

U decembru 2010, izvjestitelj Vijeća Evrope (VE) Dick Marty podnio je izvještaj u kome se visoki kosovski zvaničnici, uključujući tu i premijera Hashima Thacija i druge bivše pripadnike Oslobodilačke vojske Kosova (OVK), vezuju za trgovinu organima krajem 1990-tih godina. EULEX je krajem januara pokrenuo preliminarnu istragu o tim navodima, a sedam mjeseci kasnije, imenovao je bivšeg američkog ambasadora za ratne zločine Johna Clinta Williamsona za čelnika operativne grupe koja će raditi na tom predmetu.

Iako su neki srbijanski zvaničnici pozdravili tu najavu, Beograd je i dalje nastavio zagovarati učešće UN-a u toj istrazi. Kasnije u toku godine je Vijeću sigurnosti podnesen nacrt rezolucije koji su pripremili srbijanski i ruski diplomati, u kom se predviđa imenovanje specijalnog predstavnika generalnog sekretara UN-a nadležnog za kontrolu operativne grupe EULEX-a.

Bilateralni sporovi

Međunarodni sud pravde (ICJ) je 5. decembra donio presudu da je Grčka prekršila privremeni bilateralni sporazum iz 1995. s Makedonijom time što je u aprilu 2008. blokirala pristupanje svoje susjede NATO-u zbog dugogodišnjeg spora oko naziva između dviju zemalja.

"Ta presuda predstavlja korak ka NATO-u i EU," izjavio je nakon njene objave makedonski ministar vanjskih poslova Nikola Poposki.

Kasnije istoga dana, NATO je izdao saopćenje u kom kaže da ta presuda "nema utjecaja na odluku koju su saveznici NATO-a donijeli na bukureštanskom samitu 2008".

"Mi smo se usuglasili da će bivšoj Jugoslavenskoj Republici Makedoniji biti upućen poziv čim se postigne međusobno prihvatljivo rješenje za pitanje naziva," dodaje se u saopćenju od 5. decembra.

Još jedan predmet sa Balkana pred ICJ-om -- tužba na osnovu konvencije o prevenciji i kažnjavanju zločina genocida, koju je uložila Hrvatska još 1999. godine protiv tadašnje Savezne Republike Jugoslavije -- još uvijek nije riješena. Otvaranje ročišta po toj tužbi očekuje se tek početkom 2013.

Političari u Bosni i Hercegovini postigli sporazum

Glavne političke stranke u Bosni i Hercegovini (BiH) postigle su 28. decembra sporazum o formiranju nove državne vlade, nakon 14-mjesečnih uzaludnih pregovora poslije općih izbora u zemlji održanih u oktobru 2010.

"Pozitivne su vijesti da su lideri konačno, nakon toliko vremena, postigli sporazum o Vijeću ministara (VM) i o drugim važnim mjerama; ja im čestitam," izjavio je visoki predstavnik Valentin Inzko u saopćenju od 29. decembra. "Podstičem političke lidere da grade daljni napredak na ovim pozitivnim dešavanjima. Pred novim VM-om su u predstojećim mjesecima mnogi važni izazovi -- izazovi koji se moraju prevazići da bi ova zemlja krenula naprijed na način od kog će građani imati koristi."