Kiparski problem mogao bi blokirati kandidaturu Turske za EU

29/12/2008

Turska se suočava s mogućim problemima sa EU naredne godine, ukoliko kiparsko pitanje ne bude riješeno prije septembra.

Ayhan Simsek za Southeast European Times – 29/12/08

Kipar je podijeljen po etničkim linijama još od 1974, kad su turske trupe izvršile invaziju u reakciji na državni udar uz podršku Atine usmjeren na ujedinjavanje ostrva s Grčkom. [Getty Images]

Turska je izrazila nelagodnost sporim napretkom u mirovnim pregovorima između kiparskih Grka i Turaka, te pozvala na hitno rješavanje tog višedecenijskog problema.

U četvrtak (18. decembar), turski ministar vanjskih poslova Ali Babacan susreo se sa specijalnim savjetnikom za Kipar generalnog sekretara UN-a Alexanderom Downerom, koji je bio u posjeti Ankari. Babacan je kritizirao administraciju kiparskih Grka zbog odugovlačenja, zatražio od Downera rokove i poyvao UN da preuzmu inicijativu u oblastima gdje dvije strane ne mogu same premostiti razlike.

Ankara ima dobrog razloga za zabrinutost, jer bi nepostizanje sporazuma moglo dovesti do velikih neprilika po pitanju kandidature Turske za članstvo u EU. Zemlja je pod intenzivnim pritiskom da normalizira odnose s Nikozijom. EU je Turskoj postavila 2009. godinu kao rok da otvori svoje luke i aerodrome kiparskim Grcima, a Brisel bi mogao zatražiti obustavu pregovora o članstvu ako se to ne bude desilo.

Zadnji veliki napor na ponovnom ujedinjenju ostrva propao je 2004. godine. O planu za rješenje uz međunarodnu podršku, koji je sponzorirao tadašnji generalni sekretar UN-a Kofi Annan, pregovarali su lideri kiparskih Turaka i Grka i on je iznesen na odvojenim referendumima na obje strane ostrva. Plan je trebalo da bude odobren na obje strane putem tog dvostrukog referenduma. Upravo pred glasanje, međutim, administracija kiparskih Grka okrenula se protiv tog plana, rekavši da se uvode neprihvatljivi ustupci. Kiparski Grci su ga tad odbacili velikom većinom, iako su mu kiparski Turci dali zeleno svjetlo.

Lider kiparskih Turaka Mehmet Ali Talat (desno) pozira s premijerom Turske Recepom Tayyipom Erdoganom. [Getty Images]

Kipar je tad ušao u EU, gdje je Nikozija predstavljala cijelo ostrvo, a kiparski Turci su bili doslovno isključeni. Brisel želi da Turska prizna Republiku Kipar, ali tu ideju odbacili su turski lideri, koji tvrde da će priznati samo novu, partnersku državu koja bi bila zasnovana na mirovnim pregovorima. Kao članica EU, Republika Kipar ima pravo veta, te stoga i pravo glasa u vezi s tokom kandidature Turske.

Zahtjev da Turska otvori svoje luke kiparskim Grcima predstavlja dio carinske unije potpisane s blokom 1995. Turska je međutim takav potez uslovila time da blok preduzme korake na ublažavanju izolacije kiparskih Turaka, čija otcijepljena republika nema međunarodni status. Evropska komisija (EK) razmatrat će tu situaciju prije septembra naredne godine i mogla bi predložiti potpunu obustavu pregovora.

Trenutno je osam od ukupno 35 poglavlja o pristupanju već na ledu zbog kiparskog spora. Ove sedmice, Nikozija je blokirala otvaranje još jednog ključnog poglavlja -- o energetici -- zbog nedavnih razmirica oko naftnih istraživanja u spornoj oblasti jednog morskog grebena.

Diplomati i analitičari smatraju da postoji veliki rizik od krize. U svom tekstu u dnevniku Referans, viša vanjskopolitička komentatorica Barcin Yinanc kaže da strana kiparskih Grka igra igru balansiranja na ivici, računajući da će "što se više potroši vremena, ona od Turske 2009. dobiti više koncesija".

"To je pogrešan račun," dodaje Yinanc i kaže da je zamrzavanje kandidature Turske za članstvo u EU vjerovatniji rezultat. Vlada premijera Recepa Tayyipa Erdogana već je izgubila mnogo od svog početnog entuzijazma kad je u pitanju EU, dok je blok zatrpan svojim vlastitim unutrašnjim problemima, pojašnjava ona.

Demetrios Christofias pobijedio je na posljednjim predsjedničkim izborima na dijelu Kipra koji je pod Grcima, zagovarajući akciju u cilju revitalizacije mirovnog procesa. [Getty Images]

U izvještaju pod naslovom "Turska i Evropa: predstoji odlučujuća godina", Međunarodna krizna grupa (ICG) također upozorava na alarmantno stanje .

"Obje strane trebaju se podsjetiti koliko mogu dobiti jedna od druge i ubrzano pokrenuti akciju na nekoliko frontova u cilju zaustavljanja ove spirale koja vodi prema dolje, dok jedna od njih nije raskinula pregovore, za koje bi se moglo pokazati da ih je itekako nemoguće ponovno pokrenuti," zaključuje se u tom izvještaju.

Kako kažu iz tog briselskog trusta mozgova, EU bi trebala odlučno i često ponavljati kako Turska može ostvariti punopravno članstvo onda kad ispuni sve kriterije. Blok bi "trebao ukinuti neoficijelne blokade u razmatranju i otvaranju pregovaračkih poglavlja," kaže se u tom izvještaju, te se Brisel poziva na vršenje pozitivnijeg utjecaja.

"EU bi trebala poduzeti jači, objektivniji interes u pregovorima o kiparskom rješenju; poslati visoke zvaničnike u posjetu liderima obaju zajednica u njihovima uredima na ostrvu; podvući spremnost da da finansijsku podršku za rješenje; te razmotriti mogućnost odlaganja naftnih istraživanja u spornim teritorijalnim vodama dok su u toku pregovori, kaže se u tom izvještaju. Istovremeno, dodaje se u njemu, Turska mora preuzeti odgovornost za rješenje, održati zamajac u smislu postizanja rješenja, te izbjegavati intervencije mornarice usmjerene na sprječavanje naftnih istraživanja u vodama koje potražuje bilo Grčka bilo Republika Kipar.

Taj prestižni trust mozgova također poziva vladu Turske da ponovno izrazi opredijeljenost ka reformama u skladu sa EU na najvišem izvršnom nivou; da odmah odobri i otpočne s provedbom nacrta Nacionalnog programa za usvajanje zakonskog korpusa EU; te da ponovno uspostavi povjerenje i saradnju između parlamentarnih stranaka.